✍️ डा. सतीश कुमार साह
लेक्चरर
१ .NCD भनेको के हो? नेपालमा कस्ता NCD धेरै छन्?
NCD भनेको नसर्ने रोग हो – एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्दैन, तर भएपछि लामो समय सम्म दुःख दिन्छ।
नेपालमा धेरै पाइने NCD:
उच्च रक्तचाप (प्रेसर): ४ जना मध्ये १ जना वयस्कलाई छ
मधुमेह (सुगर): करिब १६ लाख मानिसलाई छ
मुटु रोग : हृदयघातको जोखिम बढ्दो
क्यान्सर: पाठेघर, फोक्सो, स्तन क्यान्सर बढ्दो क्रममा छ
दम/COPD: धुलो धुँवा, धूमपानले गर्दा
अचम्मको कुरा: नेपालमा जति मानिस मर्छन्, त्यसमध्ये ७१% अर्थात् ३ मध्ये २ जनाको मृत्यु NCD ले गर्दा हुन्छ
२. OOP (Out-of-Pocket) खर्च भनेको के हो? नेपालमा कस्तो छ अवस्था?
OOP भनेको “आफ्नै जेब खल्तीबाट तिरेको पैसा” हो।
जस्तो: अस्पताल गएपछि औषधि किन्दा, जाँच गर्दा, डाक्टरलाई फी तिर्दा आफ्नै पैसा तिर्नुपर्यो भने त्यही OOP हो।
नेपालमा अवस्था:
स्वास्थ्यमा खर्च हुने कुल पैसामध्ये 54% मानिसले आफ्नै खल्तीबाट तिर्छन् अर्थात्: सरकारले खर्च गरेको भन्दा बढी पैसा जनताले आफैं तिर्छन् । गाउँका मानिसलाई झन् समस्या छ: टाढा जानुपर्छ, बाटो खर्च, खाना खर्च, एक दिनको कमाइ पनि जान्छ
३. Catastrophic OOP भनेको के हो? नेपालमा कति परिवार यसको सिकार छन्?
Catastrophic OOP = विनाशकारी स्वास्थ्य खर्च सजिलो भाषामा: “उपचार गर्न गएर घर खर्च नै धान्न नसक्ने अवस्था”
कहिले भन्छन् विनाशकारी?
जब:उपचार खर्चले परिवारको कमाइको १०% भन्दा बढी सक्छ
ऋण लिनुपर्छ, जग्गा धितो राख्नुपर्छ, गाईबस्तु बेच्नुपर्छ
नेपालमा:१०.७% परिवार (करिब ७ लाख घर) विनाशकारी स्वास्थ्य खर्चको सिकार ३.२% परिवार त स्वास्थ्य खर्चले गर्दा गरिबीमा धकेलिन्छन्
उदाहरण: रामबहादुरलाई मुटुको समस्या भयो। उपचारमा २ लाख लाग्यो। उनको वार्षिक कमाइ ३ लाख थियो। अब खान लाउनै गाह्रो भयो। यही नै हो विनाशकारी खर्च ।
४. NCD ले OOP र Catastrophic खर्च किन बढाउँछ?
NCD भएपछि:
१. जीवनभर औषधि खानुपर्छ
सुगर/प्रेसरको औषधि: महिनाको १०००-२०००
वर्षको: १२-२४ हजार
१० वर्षमा: १.२-२.४ लाख (औषधि मात्र)
२. बारम्बार अस्पताल धाएर
जाँच गराउन, डाक्टर देखाउन
एक पटकको खर्च: ५००-१००० (यातायात, जाँच, खाना)
३. जटिलता आयो भने झन् महँगो
मुटुको भाइपास: २-५ लाख
क्यान्सरको केमो: ५-१० लाख
डायलासिस: महिनाको १५-२० हजार
४. कमाइ नै बन्द हुन्छ
बिरामी मानिसले काम गर्न सक्दैन
एकातिर कमाइ बन्द, अर्कातिर खर्च बढ्यो
सजिलो उदाहरण: पानी चुहिने घर: NCD भनेको पानी चुहिने घर जस्तो हो। सानो चुहावट (सुगर/प्रेसर) लाई समयमै प्वाल पुर्याएन भने एकदिन भत्किन्छ (हृदयघात/मृत्यु) र बनाउन लाखौं लाग्छ।
५. रोकथाम (Prevention) भनेको के हो? NCD कसरी रोक्ने?
रोकथाम भनेको “रोग लाग्नुभन्दा पहिले सतर्कता”।
तीन तहको रोकथाम:
१. प्राथमिक रोकथाम (रोग हुनै नदिने) – सबैभन्दा सस्तो
चुरोट/मदिरा नखाने – यही एउटा बानीले मुटु रोग, क्यान्सर, फोक्सोको रोगबाट बचाउँछ
खानपान मिलाउने: चिनी, नुन, चिल्लो कम खाने
हिँड्ने/व्यायाम गर्ने: दिनको ३० मिनेट
फापर, कोदो, जौ, सागसब्जी धेरै खाने
२. द्वितीयक रोकथाम (चाँडै पत्ता लगाउने)
नियमित जाँच: ४० वर्ष पार गरेपछि प्रेसर र सुगर वर्षको एक पटक जाँच गर्ने
सानो समस्या देखियो भने औषधि खाने, बानी बदल्ने
३. तृतीयक रोकथाम (झन् बिग्रन नदिने)
नियमित औषधि खाने
डाक्टरको सल्लाह मान्ने
मुटु, मिर्गौला, आँखा पनि जाँच गराउने
रोकथामको गणित: रोकथाममा १ रुपैयाँ खर्च गर्दा, उपचारमा १० रुपैयाँ बचत हुन्छ
स्वास्थ्य बीमा के हो? यसले के काम गर्छ?
स्वास्थ्य बीमा भनेको “थोरै पैसा तिरेर ठूलो उपचार खर्च बचाउने बचत” हो।
सरकारी स्वास्थ्य बीमा (नेपाल सरकार):
प्रिमियम: वर्षको ३५०० रुपैयाँ (परिवारको ५ जनासम्म)
कभरेज: वर्षको १ लाख रुपैयाँसम्मको उपचार (५ लाख बनाउने योजना)
के पाइन्छ? अस्पताल भर्ना, औषधि, जाँच, शल्यक्रिया, ओपीडी
बीमाको फाइदा:
१. जेब खल्ती बच्छ:
बीमा नभएको मान्छे: १ लाख खर्च आफैं तिर्नुपर्छ
बीमा भएको मान्छे: ३५०० मात्र तिर्यो, बाँकी बीमाले तिर्यो
२. Catastrophic खर्चबाट बचाउँछ:
ऋण लिनु पर्दैन
जग्गा धितो राख्नु पर्दैन
गरिबीमा फस्नु पर्दैन
३. समयमै उपचार:
पैसा छैन भनेर उपचार छोड्नु पर्दैन
सानो समस्या ठूलो हुनुअघि नै उपचार
नेपालमा बीमाको अवस्था:
सूचीकृत: करिब ७० लाख मानिस (२५% मात्र)
बाँकी ७५% को अझै बीमा छैन
गरिब परिवारले बीमा गर्न पनि ३५०० जुटाउन गाह्रो
रोकथाम र बीमा कसरी जोडिन्छन्?
रोकथाम र बीमा एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्।
बीमामा रोकथाम सेवा थप्न सकिन्छ:
बीमा गर्नेले वर्षको एक पटक निःशुल्क स्वास्थ्य जाँच पाउने
नियमित जाँच गराउनेलाई प्रिमियममा छुट
धूमपान छोड्नेलाई औषधि निःशुल्क
किन राम्रो?
बीमाले रोकथाम सेवा दियो → मानिसले रोग चाँडै पत्ता लगायो → सस्तोमै उपचार भयो → बीमाले ठूलो रकम तिर्नु परेन सबैलाई फाइदा:
मानिस: स्वस्थ रह्यो, खर्च पनि कम भयो
बीमा कम्पनी: ठूलो रकम तिर्नु परेन
सरकार: स्वस्थ जनसंख्या
गाउँघरमा के गर्न सकिन्छ? सजिलो उपाय के छन्?
गाउँठाउँका लागि सजिलो उपायहरू:
१. आफैंले गर्ने:
चिनी, चिया, बिस्कुट कम खाने: यिनैले सुगर बढाउँछ
स्थानीय अन्न खाने: कोदो, फापर, जौ, मकै – यिनले सुगर नियन्त्रण हुन्छ
हिँड्ने बानी: गाउँका बाटोमा दिनको ३० मिनेट हिंड्ने
चुरोट-मदिरा छोड्ने: पैसा पनि बच्छ, स्वास्थ्य पनि राम्रो
२. गाउँपालिकाले गर्ने:
घरदैलो जाँच: आशा कार्यकर्ताले घरमै गएर प्रेसर/सुगर जाँच गर्ने
औषधि पुग्ने: स्वास्थ्य चौकीमा सधैं NCD को औषधि हुने
स्वास्थ्य शिविर: नियमित रूपमा डाक्टर ल्याएर जाँच गर्ने
बीमा प्रचार: मानिसलाई बीमा गर्न प्रोत्साहन, गरिबको बीमा शुल्क पालिकाले तिरिदिने
३. विद्यालयमा:
बालबालिकालाई चाउचाउ, चिल्लो पदार्थ, चिनीको बारेमा सिकाउने
स्वस्थ खानेकुरा (फलफूल, सागसब्जी) खान प्रोत्साहन
बुढापाकालाई के सुझाव दिने?
बुबा/आमा/हजुरबुबा/हजुरआमालाई भन्ने कुरा:
१. नियमित जाँच:
“बुबा, प्रेसर जाँच गरौं न, ५ मिनेट मात्र लाग्छ”
“आमा, सुगर जाँच गरौं, पहिल्यै थाहा पाउन सकिन्छ”
२. औषधि नियमित:
“बिर्सिनुभयो कि? औषधि खानुभयो?”
“डाक्टरले भनेको समयमै औषधि खानुपर्छ, बीचमा नछोड्नुस्”
३. खानपान:
“चिनी कम हालौं, मिठाइ पनि कम खानुस्”
“बाहिरको खाना भन्दा घरकै सागसब्जी, गुन्द्रुक, मास राम्रो”
४. बीमा:
“३५०० मात्र तिरेर १ लाखको उपचार पाइन्छ, गरौं न बीमा”
५. व्यायाम:
“बिहान-बेलुका हिंड्न जानुस्, एक्लै हुन डर लाग्छ भने छिमेकीसँग जानुस्”
एकदम छोटकरीमा मुख्य कुरा के हो?
नेपालको स्वास्थ्य समस्या तस्वीरमा:
NCD (सुगर/प्रेसर) → धेरैलाई छ
↓
नियमित औषधि चाहियो → खर्च बढ्यो
↓
बीमा छैन → आफैं तिर्नुपर्छ (OOP)
↓
खर्च धान्न गाह्रो → ऋण, जग्गा बेच्नुपर्छ (Catastrophic)
↓
गरिबी
समाधानको तस्वीर:
रोकथाम (खानपान/व्यायाम) → रोग नै भएन → खर्च नै भएन
↓
नियमित जाँच → चाँडै पत्ता लाग्यो → सस्तो उपचार
↓
स्वास्थ्य बीमा → ठूलो खर्च भए पनि बीमाले तिर्यो → जेब खल्ती बच्यो
अन्तिम कुरा:
“आज सचेत भयौं भने भोलि अस्पताल धाउनु पर्दैन। आज रोकथाममा लगानी गर्यौं भने भोलि लाखौं बचत हुन्छ।”
[हाल डा. साह सामुदायिक चिकित्सा विभाग किष्ट मेडिकल कलेजमा कार्यरत छ्न। ]
