✍️ डा. केदार कार्की
विगत केही वर्षका मेडिकल रिपोर्टहरूको समीक्षाले धेरै संक्रामक रोगहरूले मानिसहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गरेको देखाएको छ। चाहे त्यो कोरोनाभाइरस होस्, मंकीपक्स होस्, निपा भाइरस होस्, वा हालका महिनाहरूमा द्रुत रूपमा फैलिएको इन्फ्लुएन्जा भाइरसको नयाँ स्ट्रेन होस्, सबै विज्ञहरूका लागि गम्भीर चिन्ताको कारण बनेका छन्। एच५एन१ भाइरसको खतरा, वा बर्ड फ्लू, हालका वर्षहरूमा पनि द्रुत रूपमा बढिरहेको देखिएको छ। यो संक्रमण चरा र मानिस दुवैका लागि खतरनाक हुन सक्छ।
एभियन इन्फ्लुएन्जा, वा बर्ड फ्लू, एक अत्यधिक संक्रामक रोग हो जसले घरेलु र जंगली चराहरूलाई असर गर्छ। एभियन इन्फ्लुएन्जा भाइरसबाट संक्रमित चराहरू र स्तनधारी प्रजातिहरूलाई संक्रमण फैलिनबाट रोक्नको लागि अलग्गै राखिन्छ। यद्यपि, मुसा, नेवला, फेरेट, सुँगुर, बिरालो, बाघ, कुकुर र घोडाहरू लगायत स्तनधारी प्रजातिहरूबाट मानिसमा सर्ने घटना विरलै रिपोर्ट गरिएको छ।
बर्ड फ्लूको यो वंश १९९६ तिर उत्पन्न भएको थियो र पहिलो पटक चीनको घरेलु हाँसमा पत्ता लागेको थियो। भाइरस आफैंमा निरन्तर उत्परिवर्तन हुन्छ, र यसको पहिलो प्रमुख जंगली चरा प्रकोप २००५ तिर मध्य एशियाको एक प्रमुख सिमसार क्षेत्रमा भएको थियो।
भाइरसमा पछिल्ला उत्परिवर्तनहरू २०१४ मा प्रशान्त उत्तरपश्चिम हुँदै संयुक्त राज्य अमेरिकामा फैलियो। यसले अमेरिकी कुखुरा उद्योगलाई गम्भीर रूपमा असर गर्यो र नियन्त्रण उपायको रूपमा लगभग ४ करोड टर्की र कुखुराहरूलाई मार्न बाध्य पार्यो।
२०२१ मा, यो भाइरस पहिलो पटक जंगली चराहरू, कालो-ब्याक गुलमा पत्ता लागेको थियो। गुलहरू बलिया, लामो दूरीमा उड्ने प्राणी हुन्, जसले अनुकूल हावाको फाइदा उठाउँदै समुन्द्रमाथि यात्रा गर्छन् र भाइरसलाई धेरै छिटो फैलाउँछन्।
हालको उत्तर अमेरिकी प्रकोपले काग र भँगेरा जस्ता घरेलु चराहरू, साथै उल्लु र बाज जस्ता शिकार गर्ने चराहरू सहित लगभग ४० चरा प्रजातिहरूलाई संक्रमित गरेको छ। यो प्रकोपको भौगोलिक दायरा ठूलो छ र यसले २०१४ मा उत्तर अमेरिकामा भएको प्रकोप भन्दा धेरै प्रजातिहरूलाई असर गरिरहेको छ।
नेपालमा बर्ड फ्लूका घटनाहरू पनि गम्भीर चिन्ताको कारण बनेका छन्। हालैका रिपोर्टहरूले केही राज्यहरूमा बर्ड फ्लूको बारेमा फेरि एक पटक सार्वजनिक डर जगाएको छ। चेन्नईका धेरै क्षेत्रहरूमा १,५०० भन्दा बढी कागहरूको मृत्यु भएको रिपोर्ट आएको छ, जसले गर्दा अधिकारीहरू उच्च सतर्कतामा रहन बाध्य छन्। बर्ड फ्लूको पुष्टि भएपछि, केन्द्र सरकारले स्थानीय अधिकारीहरूलाई अवस्थाको निगरानी गर्न निर्देशन दिएको छ।बिहारको दरभंगामा १०,००० भन्दा बढी कागहरू नष्ट गरियो। मरेका कागहरूमा एच५एन१ भाइरस भएको पुष्टि भयो, जुन अत्यधिक संक्रामक हो।
काठमाडौँको कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय परिसरमा मृत भेटिएको कागमा बर्डफ्लु संक्रमण पुष्टि भएको छ । त्रिवि परिसरमा मृत फेला परेका ६८ वटा काग संकलन गरी परीक्षण गर्दा बर्ड फ्लु संक्रमण पुष्टि भएको हो ।परीक्षणका लागि १० वटा मृत काग पशुसेवा विभागको प्रयोगशालामा पठाइएको थियो। प्रयोगशालामा परीक्षण गरेपछि ती कागमा बर्डफ्लु पुष्टि भएको हो।यो खतरनाक भाइरसले सामान्यतया चराहरूलाई लक्षित गर्दछ।जसले गर्दा उल्लेखनीय डर उत्पन्न भएको छ। के बर्ड फ्लूको प्रकोप फेरि बढ्दै गएको छ?
अध्ययनहरूले बर्ड फ्लू भनेर चिनिने एभियन इन्फ्लुएन्जा (एच५एन१ भाइरस) मा हुने उत्परिवर्तनहरू कोरोनाभाइरस भन्दा बढी खतरनाक भएको देखाएको छ। हालै, नयाँ बर्ड फ्लू उत्परिवर्तनहरूको बारेमा एक ब्रीफिंगको क्रममा, विज्ञहरूले “नयाँ महामारीको सम्भावना” बारे चिन्ता व्यक्त गर्दै एक चेतावनी जारी गरे। वैज्ञानिकहरूका अनुसार, भाइरस त्यस्तो बिन्दुमा पुगेको छ जहाँ यसले विश्वव्यापी महामारी निम्त्याउन सक्छ।
धेरै वर्षदेखि, वैज्ञानिकहरूले चेतावनी दिइरहेका छन् कि एच५एन१ भनेर चिनिने बर्ड फ्लू चराहरूबाट मानिसमा फैलिन सक्छ र एक प्रमुख विश्वव्यापी स्वास्थ्य संकट बन्न सक्छ। अहिलेसम्म, यो रोग मुख्यतया चराहरूमा सीमित थियो, तर मानव प्रसारणको सम्भावनाले विश्वभरका स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूमा चिन्ता बढाएको छ।
बर्ड फ्लू एक प्रकारको इन्फ्लुएन्जा भाइरस हो जुन लामो समयदेखि दक्षिण र दक्षिणपूर्वी एसियामा प्रचलित छ। यो पहिलो पटक १९९० को दशकको अन्त्यतिर चीनमा देखा परेको थियो। त्यसबेलादेखि, यो धेरै देशहरूमा फैलिएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्यूएचओ) का अनुसार, २००३ देखि अगस्ट २०२५ सम्म, २५ देशहरूमा एच५एन१ का ९९० मानव केसहरू रिपोर्ट गरिएको छ, जसको परिणामस्वरूप ४७५ जनाको मृत्यु भएको छ। यसको अर्थ यो भाइरसबाट संक्रमित लगभग ४८ प्रतिशत मानिसहरूको मृत्यु भएको छ, जसले गर्दा यो अत्यन्त खतरनाक बनेको छ।
संयुक्त राज्य अमेरिकाको अवस्था पनि चिन्ताजनक छ। अहिलेसम्म १८ राज्यका १,००० भन्दा बढी दुग्ध फार्महरू भाइरसबाट प्रभावित भएका छन्। १८ करोड भन्दा बढी चराहरू संक्रमित भएका छन्। यसबाहेक, कम्तिमा ७० जना, जसमा धेरैजसो फार्म र कुखुरापालन कामदारहरू छन्, संक्रमित पाइएको छ। यी कामदारहरूमध्ये धेरैलाई अस्पतालमा भर्ना गरिएको थियो र एक जनाको मृत्यु भएको थियो।
भाइरस चराहरू र मानिसहरूमा मात्र सीमित छैन। जनवरीमा, भारतको नागपुरमा रहेको वन्यजन्तु उद्धार केन्द्रमा एच५एन१ संक्रमणबाट तीन बाघ र एउटा चितुवाको मृत्यु भयो, जसले भाइरसले विभिन्न प्रजातिहरूलाई असर गर्ने सम्भावनालाई प्रकाश पारेको थियो।
मानिसमा हुने बर्ड फ्लूका लक्षणहरू सामान्यतया गम्भीर फ्लूका लक्षणहरू जस्तै हुन्छन्। यसमा उच्च ज्वरो, खोकी, घाँटी दुख्ने, शरीर दुख्ने र थकान समावेश छ। केही अवस्थामा, आँखाको सूजन (कन्जन्क्टिवाइटिस) पनि देखिएको छ। यद्यपि, केही मानिसहरूमा कुनै लक्षण नदेखिन सक्छ। मानिसहरूलाई हुने जोखिम हाल कम मानिन्छ, तर वैज्ञानिकहरूले भाइरस एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सजिलै सर्ने सम्भावनाको निगरानी गरिरहेका छन्। बर्ड फ्लूको महामारी धेरै शान्त रूपमा सुरु हुन सक्छ। संक्रमित चराले यो भाइरस मानिसमा, सामान्यतया किसान, कुखुरा बजारमा काम गर्ने कामदार वा कुखुरा सम्हाल्ने कामदारमा सार्ने सम्भावना हुन्छ। वास्तविक खतरा यो प्रारम्भिक संक्रमणबाट होइन, तर पछि मानिसबाट मानिसमा सर्ने संक्रमणबाट उत्पन्न हुन्छ।
ज्वरो हाम्रो शरीरको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रतिरक्षा संयन्त्रहरू मध्ये एक हो। जब कुनै व्यक्तिलाई भाइरल संक्रमण हुन्छ, शरीरको तापक्रम बढ्छ, जसले भाइरसको फैलावटलाई ढिलो गर्छ। यो प्राकृतिक प्रक्रिया हाम्रो स्वास्थ्यको लागि महत्त्वपूर्ण छ। यद्यपि, हालैको अनुसन्धानले देखाएको छ कि शरीरको तापक्रम ज्वरोमा पुगे पनि बर्ड फ्लू (एभियन इन्फ्लुएन्जा) मानिसहरूमा द्रुत गतिमा फैलिन सक्छ। एभियन फ्लू भाइरस पनि सामान्य मानव फ्लू भाइरस भन्दा उच्च तापक्रममा छिटो गुणा हुन्छ। यो चिन्ताको विषय हो किनभने ज्वरो, जसले सामान्यतया मानव शरीरलाई भाइरसबाट बचाउँछ, एभियन फ्लू भाइरसको लागि कुनै बाधा होइन।
मानव फ्लू भाइरसले प्रत्येक वर्ष लाखौं मानिसहरूलाई असर गर्छ। यी भाइरसहरूको सबैभन्दा सामान्य प्रकार इन्फ्लुएन्जा ए हो। मानव फ्लू भाइरसहरू माथिल्लो श्वासप्रश्वास नली (नाक र घाँटी नजिक) मा राम्रोसँग बढ्छन्, जहाँ तापक्रम लगभग ३३ डिग्री सेल्सियस हुन्छ। शरीरका गहिरा भागहरू, जस्तै फोक्सो, को तापक्रम लगभग ३७ डिग्री सेल्सियस हुन्छ, जहाँ भाइरसहरू कम सक्रिय हुन्छन्।
जब भाइरसहरू शरीरभरि छिटो फैलिन्छन्, गम्भीर रोगको जोखिम बढ्छ। यस्तो समयमा, ज्वरोले प्राकृतिक प्रतिरक्षा संयन्त्रको रूपमा काम गर्छ। ज्वरोले शरीरको तापक्रम ४१ डिग्री सेल्सियससम्म बढाउन सक्छ र भाइरसहरूको वृद्धिलाई ढिलो वा रोक्न सक्छ।
बर्ड फ्लू भाइरसले मानव फ्लू भन्दा फरक व्यवहार गर्छ। यी भाइरसहरू प्रायः चराहरूको तल्लो श्वासप्रश्वास नली वा पाचन नलीमा फस्टाउँछन्, जहाँ तापक्रम ४०-४२ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्न सक्छ। यसले यी भाइरसहरूले मानव ज्वरो जस्तै गर्मी सजिलै सहन सक्छन् भन्ने कुरा बताउँछ। मानव र एभियन फ्लू भाइरसहरूले कहिलेकाहीं एउटै होस्टलाई सह-संक्रमित गर्न सक्छन्। त्यस्तो समयमा, तिनीहरूले जीन आदानप्रदान गर्न सक्छन्। ऐतिहासिक रूपमा, १९५७ र १९६८ को फ्लू महामारीको समयमा, मानव फ्लू भाइरसहरूले चराहरूबाट PB1 जीन अपनाए, जसले गर्दा रोग अझ गम्भीर र द्रुत रूपमा फैलियो।
भाइरसहरू बीचको यो जीन आदानप्रदानले नयाँ र खतरनाक फ्लू स्ट्रेनहरू सिर्जना गर्न सक्छ। त्यसकारण, एभियन फ्लू भाइरसहरूको निरन्तर निगरानी महत्त्वपूर्ण छ। ज्वरो जस्ता अवस्थाहरूमा तिनीहरूको अस्तित्व बुझ्न नयाँ भाइरसहरूको परीक्षण गर्नुपर्छ। यसले सम्भावित खतरनाक स्ट्रेनहरू पहिचान गर्न र महामारीको लागि तयारी गर्न मद्दत गर्न सक्छ।
एभियन फ्लू विरलै मानिसहरूमा फैलिन्छ, तर जब यो हुन्छ, यो गम्भीर र घातक हुन सक्छ। ऐतिहासिक रूपमा, एच५एन१ जस्ता एभियन फ्लू संक्रमणहरूको मृत्युदर ४० प्रतिशतभन्दा बढी भएको छ। त्यसकारण, एभियन फ्लूले मानिसहरूमा गम्भीर रोग निम्त्याउने कारण के हो भनेर बुझ्न महत्त्वपूर्ण छ।
बर्ड फ्लू भाइरस र मानव फ्लू बीचको सबैभन्दा ठूलो भिन्नता यो हो कि बर्ड फ्लू उच्च तापक्रममा द्रुत रूपमा गुणा हुन सक्छ। पीबी१ जीन यो क्षमताको प्राथमिक चालक हो। भविष्यमा आउन सक्ने महामारीसँग लड्न, बर्ड फ्लू भाइरस र तिनीहरूको ज्वरो सहनशीलताको निगरानी गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। यसरी, हामी सम्भावित खतरनाक स्ट्रेनहरू पहिचान गर्न र समयमै तयारी गर्न सक्छौं।
चीनमा कुखुरामा एच९एन२ एभियन इन्फ्लुएन्जा भाइरस (एआइभीएस) को प्रकोपले महत्वपूर्ण आनुवंशिक र एन्टिजेनिक विविधता प्रकट गरेको छ, जसले एच९एन२ एआइभीएस द्वारा उत्पन्न बढ्दो स्वास्थ्य खतरालाई प्रकाश पारेको छ।यद्यपि १९९४ मा चीनमा पहिलो पटक पहिचान गरिएको एच९एन२, खोप कार्यक्रमहरूद्वारा लक्षित गरिएको छ, यो कुखुरामा प्रमुख उपप्रकार नै रहन्छ। यसको निरन्तरता, हालका वर्षहरूमा मानव संक्रमणको बढ्दो घटनासँग जोडिएको, बढ्दो स्वास्थ्य चिन्ताको विषय बनेको छ।
यद्यपि एभियन इन्फ्लुएन्जा जुनोटिक हो, तर मानिसहरूमा यसको जोखिम धेरै कम छ। औसत व्यक्तिमा यसको जोखिम व्यावहारिक रूपमा अवस्थित छैन। नियमित रूपमा चराहरू हेरचाह गर्नेहरू, जस्तै वन्यजन्तु पेशेवरहरू, वा कुखुरा फार्महरूमा काम गर्नेहरूका लागि यो अलि बढी खतरनाक हुन्छ ।
वास्तविक जीवनमा, कुनै पनि नयाँ रोगको प्रारम्भिक चरणमा डेटा अपूर्ण र अराजक हुन्छ। सिमुलेशन मोडेलहरूले हामीलाई विभिन्न परिस्थितिहरूमा भाइरस कसरी फैलिन सक्छ र कुन उपायहरू सबैभन्दा प्रभावकारी हुन सक्छन् भनेर बुझ्न मद्दत गर्दछ।
मानिसहरूमा एच५एन१ महामारीको खतरा वास्तविक छ, तर यसलाई सुधारिएको निगरानी र द्रुत जनस्वास्थ्य प्रतिक्रिया मार्फत रोक्न सकिन्छ। यसको लागि संक्रमित केसहरूको प्रारम्भिक पहिचान, संक्रमित व्यक्तिहरूलाई अलग्गै राख्ने र स्वास्थ्य प्रणालीको तुरुन्त सक्रियता आवश्यक छ।
बर्ड फ्लू बाट कसरी बच्ने ?
एन्टिभाइरल उपचारको अतिरिक्त, यसको फैलावट रोक्नको लागि जनस्वास्थ्य व्यवस्थापनमा नियमित हात धुने र हात सुकाउने जस्ता व्यक्तिगत सुरक्षात्मक उपायहरू समावेश छन्। खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा मुख र नाक छोप्ने, टिस्यु पेपर प्रयोग गर्ने र तिनीहरूलाई राम्ररी फाल्ने। जब कोही अस्वस्थ हुन्छ, ज्वरो आउँछ, वा इन्फ्लुएन्जाको अन्य लक्षणहरू हुन्छन्, तब गर्नुपर्ने पहिलो कुरा भनेको आफूलाई अलग्गै राख्नु हो। बिरामी व्यक्तिहरूसँग नजिकको सम्पर्कबाट टाढा रहनु पर्छ । साथै, कसैको आँखा, नाक वा मुख छुनुबाट जोगिनु पर्छ ।
एभियन इन्फ्लुएन्जा वा बर्ड फ्लूको प्रकोप कहिले अन्त्य हुनेछ?
यसको उत्तर कसैलाई थाहा छैन, किनकि हामीसँग अझै पनि यसको बारेमा पर्याप्त जानकारी छैन, यद्यपि हामी आशा गर्छौं कि यो कुनै दिन हुनेछ। यो एक धेरै जटिल प्रणाली हो। २०१४ मा बर्ड फ्लूको प्रकोप बिस्तारै समाप्त भयो, तर यस पटक त्यस्तो हुने सम्भावना छैन। २०२२ को प्रकोप अघिल्ला प्रकोपहरू भन्दा धेरै फरक हुनेछ। २०१४ मा उत्तर अमेरिकामा पहिचान गरिएको भाइरसमा अत्यधिक रोगजनक एच५ भाइरसका अंशहरू समावेश थिए, तर यस प्रकोपमा जस्तो सम्पूर्ण भाइरस थिएन। यसबाहेक, यो प्रकोप अघिल्ला प्रकोपहरू भन्दा छिटो फैलिरहेको देखिन्छ। यो भाइरस यहाँ रहने सम्भावना छ र गायब हुने छैन।
समग्रमा, बर्ड फ्लू अहिलेको लागि खतरा हो, तत्काल संकट होइन। तर इतिहासले देखाउँछ कि यदि समयमै तयारी गरिएन भने, सानो गल्ती पनि ठूलो महामारीमा परिणत हुन सक्छ। त्यसकारण, वैज्ञानिकहरू, सरकारहरू र स्वास्थ्य एजेन्सीहरूले कुनै पनि सम्भावित जोखिमहरूलाई सम्बोधन गर्न यो भाइरसको निरन्तर निगरानी गरिरहेका छन्।
