नेपालको पहाडी तथा तराई क्षेत्रमा गएको विनाशकारी बाढी र पहिरोले लाखौंको जीवन प्रभावित बनाएको छ। हजारौं विस्थापित, सयौं बेपत्ता र सयौंको मृत्यु – यो ताजा तथ्यांक मात्र हो। तर, महामारी विज्ञानको दृष्टिकोणले हेर्दा, बाढीपछि आउने महामारीले प्रत्यक्ष बाढीभन्दा पनि बढी ज्यान लिन सक्छ। यो कुनै अनुमान होइन – यो विज्ञान हो।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार प्राकृतिक विपत्तिपछि हुने ७० प्रतिशत मृत्यु महामारीका कारण हुने गर्छ, प्रत्यक्ष विपत्तिबाट होइन। नेपालमा २०७२ सालको भूकम्पपछि पनि झाडापखाला र निमोनियाका कारण सयौंको मृत्यु भएको थियो। त्यसैले, हामीसँग समय छ, तर धेरै छैन।
🔬 महामारी विज्ञानको दृष्टिकोणले बुझौं जोखिम
१. पानीजन्य रोगहरूको प्रकोप
बाढीले पिउने पानीका स्रोतहरू पूर्ण रूपमा दूषित भइसकेका छन्। Epidemiological Triad (Agent–Host–Environment) अनुसार – एजेन्ट (Vibrio cholerae, Salmonella typhi, E. coli, Hepatitis E virus), होस्ट (कुपोषित, कमजोर प्रतिरोधात्मक क्षमता भएका बालबालिका, गर्भवती महिला र वृद्धवृद्धा), र वातावरण (प्रदूषित पानी, खुला दिसापिसाब, अस्थायी शिविर) तीनै कारकहरू सक्रिय भइसकेका छन्। झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड, हेपाटाइटिस ‘ई’ को जोखिम अत्यधिक बढेको छ।
२. भेक्टरजन्य रोगहरूको वृद्धि
बाढीपछि जम्मा भएको पानी लामखुट्टेको प्रजनन स्थल बनिसकेको छ। डेंगु र मलेरियाको जोखिम उच्च रहेको छ। Incubation Period (२–४ हप्ता) हेर्दा, आगामी दिनमा डेंगुका बिरामीहरूको संख्यामा तीव्र वृद्धि हुन सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।
३. श्वासप्रश्वाससम्बन्धी संक्रमण
विस्थापित समुदायहरू भीडभाडमा बस्न बाध्य छन्। यसले Attack Rate उच्च हुने COVID-19, इन्फ्लुएन्जा (गर्मीज्वरो), र निमोनिया को जोखिम बढाएको छ। विशेषगरी बालबालिका र वृद्धहरू यसका लागि अति संवेदनशील छन्।
४. कुपोषण र प्रतिरोधात्मक क्षमतामा कमी
खाद्यान्न अभाव र स्वच्छ पानीको अभावले ५ वर्षमुनिका बालबालिका र गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाहरू अत्यन्तै संवेदनशील बनेका छन्। यदि समयमै उपचार नपुगेमा Case Fatality Rate (CFR) उच्च हुन सक्छ।
🚨 तत्काल गर्नुपर्ने कार्यहरू
विज्ञहरूले निम्न कार्यहरू तत्काल गर्न सुझाव दिएका छन् :
सक्रिय निगरानी : हरेक स्वास्थ्य संस्थामा Early Warning System सक्रिय गर्ने।
द्रुत निदान : हैजा, टाइफाइड, डेंगुको छिटो परीक्षणको व्यवस्था।
ORS र जिङ्कको उपलब्धता : झाडापखाला नियन्त्रणको पहिलो औषधि।
खोप अभियान : हैजा र टाइफाइड खोपलाई प्राथमिकता।
स्वच्छता किट : साबुन, क्लोरीन ट्याब्लेट, पानी शुद्धीकरणका साधन वितरण।
सामुदायिक स्वयंसेवकको परिचालन : दुर्गम गाउँसम्म स्वास्थ्य सेवा पुर्याउने।
जनचेतना अभियान : रोगका लक्षण र बचावटका उपायबारे जानकारी दिने।
📊 तथ्यांकले बोल्छ
“प्राकृतिक विपत्तिपछि हुने ७०% मृत्यु महामारीका कारण हुन्छ, प्रत्यक्ष विपत्तिबाट होइन।”
— विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO)
नेपालको इतिहास हेर्दा – २०७२ सालको भूकम्पपछि पनि झाडापखाला र निमोनियाका कारण सयौंको मृत्यु भएको थियो।
💡 अन्त्यमा
बाढी रोक्न सकिँदैन, तर महामारी रोक्न सकिन्छ – यदि हामीले अहिलेदेखि नै तयारी थाल्यौं भने। सरकार, स्वास्थ्य संस्था, समुदाय, र हरेक नागरिकको सहकार्य अनिवार्य छ।
सचेत रहौं, सुरक्षित रहौं, र आफ्नो समुदायलाई महामारीबाट जोगाऔं।
✍️ डा. सतीश कुमार साह
लेक्चरर, सामुदायिक चिकित्सा (MD Community Medicine)
