✍️ डा. सतीश कुमार साह लेक्चरर
काठमाडौं उपत्यकाको सडकमा हरेक दिन सयौं सवारी साधन गुड्छन् । तर, यी सडकहरू दैनिकजसो दुर्घटनाको दृश्य बन्न पुगेका छन् । पछिल्लो तथ्यांक हेर्ने हो भने, नेपालमा वार्षिक १० हजारभन्दा बढी सवारी दुर्घटना हुने गरेका छन्, जसमध्ये ठूलो हिस्सा काठमाडौं उपत्यकामै हुने गरेको छ । यो दुर्घटनाको मूल कारण खोतल्दै जाँदा ‘स्थानीय बसहरूको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा’ मुख्य रूपमा देखिन्छ ।
‘यात्रु युद्ध’ र यसको खतरा
काठमाडौंका अधिकांश स्थानीय बसहरू ‘दैनिक भाडा प्रणाली’ (कमिसन) मा चल्छन् । यसमा चालक र सहचालकले दिनभरि जति यात्रु चढाउँछन्, त्यही नै उनीहरूको आम्दानी हो । यस कारण उनीहरू अर्को बसभन्दा अगाडि पुग्न र बढी यात्रु जम्मा गर्न हप्पा–तप्पी हुन्छन् । यसैको परिणाम हो–
तीव्र गति र लापरवाह ओभरटेक : बस चालकहरू आफ्नो प्रतिस्पर्धीलाई जित्न सडकलाई रेसको ट्र्याकजस्तो बनाउँछन् । उनीहरू खतरनाक गतिमा चलाउँछन् र ओभरटेक गर्छन्, जसले गर्दा साना दुर्घटना ठूलो रूप लिने गर्छ ।
अव्यवस्थित रोक्का र ओभरलोड : यात्री चढाउन र झार्न बसहरू सडकको बीचमै अचानक ब्रेक लगाउँछन्, जसले पछाडिका सवारीलाई ठक्कर दिने जोखिम बढ्छ । यति मात्र होइन, क्षमताभन्दा बढी यात्रु चढाउने क्रममा मानिसहरू ढोकामा झुन्डिन्छन्, ज्यानै जोखिममा पार्छन् ।
यात्रुको सुरक्षा ओझेलमा : यस होडबाजीमा यात्रुको सुरक्षा सधैं पछि पर्छ । अशक्त र ज्येष्ठ नागरिकका लागि बस चढ्नु र ओर्लिनु झन् जोखिमपूर्ण बनेको छ, किनभने बस पूर्ण रूपमा नरोकिँदै मानिसहरू हामफाल्न बाध्य हुन्छन् ।
प्रणालीगत कमजोरी : समस्या जो पनि
यो प्रतिस्पर्धाको जड केवल चालकको मानसिकता मात्र होइन, अपितु समग्र प्रणालीको कमजोरी पनि हो ।
संगठित समूह (सिन्डिकेट) : लामो समयदेखि काठमाडौंका बस रुटहरूमा शक्तिशाली यातायात व्यवसायी समूहको एकाधिकार छ । यद्यपि सिन्डिकेटलाई कानुनी रूपमा प्रतिबन्ध लगाइएको छ, तर व्यवहारमा उनीहरूको प्रभाव कायमै छ । यी समूहले ‘प्रतिस्पर्धा’ भनेको अगाडि बढ्नु हो भन्ने मान्यता दिन्छ, जसले दुर्घटना बढ्न सहयोग गरेको छ ।
दण्डहीनता र नियमनको अभाव : साना–तिना नियम उल्लंघन गर्दा पनि प्रभावशाली व्यवसायीका कारण चालकलाई कारबाही हुँदैन । ट्रायल (सवारी चालक अनुमतिपत्र) वितरण प्रणाली नै प्रभावकारी छैन, जसले अयोग्य चालक उत्पादन भइरहेका छन् ।
वित्तीय बाध्यता : चालकहरू दैनिक कमिसनको भरमा हुनाले आफ्नो परिवार पाल्नका लागि उनीहरू जोखिम मोल्न बाध्य हुन्छन् । यो आर्थिक संरचनाले ‘होडबाजी’ लाई उनीहरूको बाँच्नको लागि आवश्यक उपकरण बनाइदिएको छ ।
के गर्ने त ?
यातायात प्रहरी र स्थानीय प्रशासनले कहिलेकाहीँ अभियान चलाउँछ, तर ती दिगो हुँदैनन् । समाधानका लागि चाहिन्छ–
व्यवस्थित टिकट प्रणाली : चालकले यात्रुको संख्याभन्दा पनि गुणस्तरीय सेवा दिएको भरमा पारिश्रमिक पाउने व्यवस्था ।
सार्वजनिक यातायात व्यवस्थापन : बसलाई निश्चित समयतालिका (टाइमटेबल) मा चलाउने र रुट परमिटलाई कडाइ गर्ने ।
कडा कारबाही : अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा गर्ने बस चालकको सवारी लाइसेन्स नै खारेज गर्ने र व्यवसायीमाथि ठूलो जरिवाना गर्ने व्यवस्था ।
हामी सबैलाई थाहा छ, सार्वजनिक यातायात जनताको रीढ हो । तर, जब यही सार्वजनिक यातायात नै मानवीय सुरक्षाको शत्रु बन्छ, तब यसलाई सुधार्न हामी सबैको साझा दायित्व बन्छ । प्रतिस्पर्धा विकासका लागि हो, ज्यानको बाजीका लागि होइन ।
[ डा. साह किष्ट मेडिकल कलेज ग्वार्कोमा लेक्चररको रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ ।]
