✍️ डा. कन्चन दाहाल, मनोरोग विशेषज्ञ
जेनजी क्रान्तिले नेपालको सामाजिक चेतनामा ठूलो हलचल ल्याएको छ। तर यसका बीचमा सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमार्फत गलत समाचार, अतिरञ्जना र भ्रम फैलिरहेकाले धेरै व्यक्तिहरूमा अनिद्रा, चिन्ता, आक्रोश र निराशा बढिरहेको छ।
यस्तो कठिन परिस्थितिमा कसरी आम मानिसले आफ्नो मानसिक स्वास्थ्यलाई जोगाउने?
- सूचना छान्ने कला (Information Filtering)
हामीले सुन्ने वा पढ्ने सबै कुरा सत्य हुँदैन। सामाजिक सञ्जालमा आएका समाचार वा भिडियोहरूलाई तुरुन्तै विश्वास नगरी, विश्वसनीय स्रोत (जस्तै राष्ट्रिय स्तरका समाचार संस्था वा आधिकारिक विज्ञप्ति) बाट मात्रै निर्णय लिनु जरुरी हुन्छ।
मनमा प्रवेश गर्ने सूचनालाई खाना छनोट गर्ने जस्तै सोच्नुपर्छ—सबै कुरा पचाउँदैन, छनोट गरेर मात्र खाने।यसरी छान्दा झूट वा अतिरञ्जित समाचारले उत्पन्न गर्ने अनावश्यक तनाव घट्छ।
- सन्तुलित सञ्चार (Balanced Media Use)
दिनभर समाचार मात्र पढ्दा दिमागमा नकारात्मकता जम्छ।समय तोकेर समाचार हेर्ने (जस्तै बिहान ३० मिनेट, बेलुकी ३० मिनेट) गर्दा मनमा अति-भार पर्दैन।
बीचबीचमा सकारात्मक सामग्री (कला, साहित्य, संगीत, प्रकृतिसम्बन्धी सामग्री) हेर्ने अभ्यासले मानसिक सन्तुलन दिन्छ।
- मन–शरीर अभ्यास (Mind–Body Practices)
गलत सूचनाले ल्याएको डर, आक्रोश वा निराशालाई शान्त पार्न शरीरलाई पनि संलग्न गराउनुपर्छ। दैनिक श्वास–प्रश्वास अभ्यास (deep breathing), ध्यान (meditation) वा हल्का योगले दिमागलाई स्पष्टता दिन्छ।यसरी शरीरलाई शान्त बनाउँदा समाचारले ल्याउने भावनात्मक असर पनि घट्छ।
- समुदायसँग संवाद (Community Connection)
गलत जानकारीले मानिसलाई अलग–थलग र शंका–सन्देहमा पार्छ। परिवार, साथी वा समुदायसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्दा वास्तविकताको सही चित्र बुझिन्छ। सामूहिक छलफलले व्यक्तिगत बोझ हलुका हुन्छ र मनमा “म मात्र होइन” भन्ने अनुभूति जाग्छ।
- डिजिटल अनुशासन (Digital Hygiene)
सामाजिक सञ्जालमा हरेक मिनेट अपडेट हेर्दा तनाव बढ्छ। राति सुत्नु अघि एक घण्टा मोबाइल नहेर्ने, आवश्यक भए सामाजिक सञ्जाल डिटक्स गर्ने (१–२ दिन प्रयोग नगर्ने) अभ्यासले दिमागलाई विश्राम दिन्छ। सूचनाको बाढीलाई नियन्त्रण गर्दा निद्रा सुधार हुन्छ र अनावश्यक चिन्ता घट्छ।
- आफ्नो कथा र सृजनशीलता (Personal Expression & Creativity)
अराजक सूचना वातावरणले मनलाई थिच्दा, आफ्नो भावनालाई लेखेर, चित्र बनाएर, वा संगीतमार्फत व्यक्त गर्नु प्रभावकारी हुन्छ। डायरी लेख्ने, कविता लेख्ने, वा चित्र कोर्ने जस्ता साधारण अभ्यासले भित्र दबिएको चिन्ता बाहिर आउँछ। यसले मानिसलाई सक्रिय र सकारात्मक शक्ति दिने काम गर्छ।
- व्यावसायिक सहयोग लिन सक्ने क्षमता (Seeking Professional Support)
यदि misinformation र राजनीतिक–सामाजिक तनावले अनिद्रा, निराशा, आत्महत्या गर्ने सोच वा दैनिक जीवनमै अवरोध ल्याइरहेको छ भने, मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ, मनोचिकित्सक वा परामर्शदातासँग सम्पर्क गर्न ढिलाइ गर्नु हुँदैन।
यस्तो सहयोग लिनु कमजोरी होइन, बरु बलियो निर्णय हो।
Gen Z को आन्दोलनले ल्याएको आशा र परिवर्तनका साथसाथै, सञ्चार माध्यमको भ्रम र गलत जानकारीले मानिसहरूलाई आन्तरिक रूपमा थिचिरहेको छ। तर सूचना छान्ने बानी, समय सीमित प्रयोग, मन–शरीर अभ्यास, सामूहिक संवाद, डिजिटल अनुशासन, सृजनशील अभिव्यक्ति, र आवश्यक परे व्यावसायिक सहयोग—यी सात साधारण अभ्यासहरूले मानिसलाई अस्थिर परिस्थितिमा पनि मानसिक सन्तुलन कायम गर्न मद्दत पुर्याउँछन्।
मानसिक स्वास्थ्य भनेको केवल व्यक्तिगत कुरा होइन, बरु समाजको सामूहिक शक्ति हो। जब व्यक्तिहरू आफ्नो मनलाई जोगाउँछन्, तब राष्ट्र नै स्थिर र सशक्त बन्छ।
