✍️ डा. सतीश कुमार साह
(१) नेपालमा स्वास्थ्य क्षेत्रलाई आगामी सरकारको पहिलो प्राथमिकता किन बनाउनु पर्छ?
- अगामी सरकारले स्वास्थ्य क्षेत्रलाई पहिलो प्राथमिकता दिनु पर्नुका धेरै ठोस कारणहरू छन्। नेपालको संविधानले नै प्रत्येक नागरिकलाई आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको हक प्रत्याभूत गरेको छ। तर, यो संवैधानिक हकलाई व्यवहारमा उतार्न अझै ठूलो चुनौती कायम छ। हालैका अध्ययनहरूले देखाएअनुसार, नेपालको स्वास्थ्य सेवामा पहुँच र गुणस्तरको दृष्टिकोणले ठूलो विषमता छ। विशेषगरी, स्वास्थ्य सेवाको भुक्तानी नै धेरै नागरिकका लागि ठूलो आर्थिक भार बनेको छ। राजनीतिक दलहरूले पनि आफ्ना चुनावी घोषणापत्रमा स्वास्थ्यलाई मुख्य एजेन्डा बनाएका छन्, जसले यस विषयको जनचाहनालाई उजागर गर्दछ।
(२) नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रका मुख्य समस्या र चुनौतीहरू के के हुन्?
- नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रले धेरैवटा जटिल समस्या र चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ, जसलाई सम्बोधन गर्नु आवश्यक छ।
◈ चिकित्सकहरूको विदेश पलायन (ब्रेन ड्रेन): नेपालमा उत्पादित दक्ष चिकित्सकहरू उच्च अध्ययन र राम्रो अवसरको खोजीमा विदेशिने क्रम बढेको छ। एउटा तथ्यांक अनुसार, हरेक वर्ष करिब २०००-२५०० नयाँ डाक्टर उत्पादन हुँदा, सन् २०२३ मा मात्र २५८२ जनाले विदेश जानका लागि ‘गुड स्ट्यान्डिङ सर्टिफिकेट’ लिएका थिए। यसले गर्दा ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा चिकित्सकको अभाव झन् विकराल बनेको छ, जसको परिणामस्वरूप काठमाडौं उपत्यकामा चिकित्सक-जनसंख्या अनुपात १:८५० र दुर्गम जिल्लाहरूमा १:१,५०,००० रहेको छ।
◈ स्वास्थ्य सेवामा असमानता: स्वास्थ्य सेवाको पहुँच र गुणस्तरमा भौगोलिक र आर्थिक विषमता देखिएको छ। शहरी क्षेत्रमा सुविधा सम्पन्न अस्पतालहरू केन्द्रित छन् भने दुर्गम भेगका नागरिक आधारभूत स्वास्थ्य सेवाबाट पनि वञ्चित छन्। कर्णाली प्रदेशमा त विशेषज्ञ र साधारण चिकित्सक दुवैको दरखास्त पद १००% रिक्त रहेको अवस्था छ।
◈ स्वास्थ्य बीमा कोषमा समस्या: सरकारले सञ्चालन गरेको राष्ट्रिय स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम चालू आर्थिक वर्षमा ठूलो चापमा परेको छ। करिब १० अर्ब रुपैयाँ भुक्तानी गर्न बाँकी रहेको र त्रि.वि. शिक्षण अस्पताललगायत देशभरका पाँच सयभन्दा धेरै अस्पतालले भुक्तानी नपाउँदा सेवा नै रोक्ने अवस्था आएको थियो। यसले बीमा योजनाको दिगोपनमाथि नै प्रश्न उब्जाएको छ।
◈ पूर्वाधार र जनशक्तिको अभाव: धेरै सरकारी स्वास्थ्य संस्थाहरूमा आवश्यक औषधि, उपकरण र पूर्वाधारको कमी छ। साथै, प्रसूति, आईसीयू, भेन्टिलेटरलगायत विशेष सेवाका लागि तालिमप्राप्त जनशक्तिको अभाव उत्तिकै गम्भीर समस्या हो।
◈ स्वास्थ्य कर्मीहरूको सुरक्षा: अस्पतालहरूमा हुने हिंसाका घटनाले स्वास्थ्यकर्मीहरूमा सुरक्षाको प्रत्याभूति नहुँदा उनीहरूको मनोबल खस्किएको छ र यसले पनि विदेश पलायनलाई बढावा दिएको छ।
(३) आगामी सरकारले स्वास्थ्य क्षेत्रमा तत्काल के कस्ता कदम चाल्नु पर्छ?
* आगामी सरकारले तत्काल निम्न कार्यहरूलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ:
▶ स्वास्थ्य बीमा सुधार र दिगोपना: स्वास्थ्य बीमा बोर्डलाई पर्याप्त बजेट उपलब्ध गराउनु र अस्पतालहरूको बक्यौता भुक्तानीलाई प्राथमिकतामा राख्नु पर्छ। बीमा कार्यक्रमलाई थप प्रभावकारी बनाउन संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच सहकार्य र लगानी आवश्यक रहेको स्वास्थ्यमन्त्रीले समेत बताएकी छन्।
▶ चिकित्सक पलायन रोक्न रणनीति बनाउने: चिकित्सकलाई स्वदेशमै बस्न प्रोत्साहित गर्न सुरक्षित कार्य वातावरण, आकर्षक तलब सुविधा, र उच्च शिक्षाका लागि थप सीटहरू सिर्जना गर्नु पर्छ। साथै, विदेशमा रहेका नेपाली चिकित्सकहरूको ज्ञान र सीपलाई स्वदेशमा उपयोग गर्न ‘टेलिमेडिसिन’ र ‘भर्चुअल रेसिडेन्सी’ जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
▶ ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा विस्तार: दुर्गम क्षेत्रमा समेत विशेषज्ञ सेवा पुर्याउन टेलिमेडिसिन सेवालाई प्रभावकारी रूपमा विस्तार गर्नु पर्छ। साथै, दुर्गम ठाउँमा काम गर्ने स्वास्थ्यकर्मीका लागि आवास, विद्यालय जस्ता पूर्वाधारको व्यवस्था गरी उनीहरूलाई त्यहाँ बस्न प्रोत्साहित गर्नु पर्छ।
▶ स्वास्थ्य पूर्वाधार र जनशक्ति व्यवस्थापन: देशभरका सरकारी अस्पतालहरूमा आवश्यक औषधि, उपकरण र पूर्वाधारको अभावलाई चाँडो भन्दा चाँडो पूरा गर्नु पर्छ। साथै, चिकित्सा शिक्षालाई थप सुदृढ गरी दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा जोड दिनु पर्छ।
▶ गुणस्तरीय औषधिको सुनिश्चितता: नेपालमा बढ्दो नक्कली र गुणस्तरहीन औषधिको बजारमा नियन्त्रणका लागि औषधि गुणस्तर परीक्षण प्रयोगशालाको क्षमता विस्तार गर्नु र बजार अनुगमनलाई कडा बनाउनु आवश्यक छ।
[डा. शाह Lecturer , सामुदायिक चिकित्सा विभाग
KIST मेडिकल कलेज, ललितपुरमा कार्यरत हुनुहुन्छ।]
