✍️ डा. बिबेक कुमार पुर्वे
- कोलोरेक्टल क्यान्सर के हो?
कोलोरेक्टल क्यान्सर पाचन प्रणालीको कोलन (मलाशय) र रेक्टम (मलद्वार नजिकको भाग) मा हुने क्यान्सर हो। यो रोग शरीरको कोलन वा रेक्टमको भित्री कोषिकाहरूको असामान्य वृद्धि भएर सुरु हुन्छ, जसलाई पोलिप्स भनिन्छ। यी पोलिप्सहरू समयसँगै क्यान्सरमा परिवर्तन हुन सक्छन्।
कोलोरेक्टल क्यान्सर सामान्यतया प्रारम्भिक चरणमा कुनै लक्षण देखाउँदैन। तर, रोगको विकाससँगै रगतसहितको दिसा, पेटको दर्द, तौल घट्ने, मल त्याग्ने बानीमा परिवर्तन, र कमजोरी जस्ता लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्।
- कोलोरेक्टल क्यान्सरका कारण र जोखिम कारकहरू:
यो क्यान्सर धेरैजसो जीवनशैली र आनुवंशिक कारणले हुने गरेको पाइन्छ। कम फाइबर र उच्च फ्याटयुक्त भोजन, धूम्रपान, मद्यपान, मोटोपन, व्यायामको कमी, र पारिवारिक इतिहास यस रोगका प्रमुख जोखिम कारक हुन्। उमेर बढ्दै जाँदा, विशेष गरी ५० वर्षपछि, यो रोगको जोखिम बढ्छ।
नेपालमा कोलोरेक्टल क्यान्सरको अवस्था
नेपालमा कोलोरेक्टल क्यान्सरका बिरामीहरूको संख्या बढ्दै गएको छ। स्वास्थ्य सम्बन्धी जनचेतनाको कमी, समयमा रोग पहिचान हुन नसक्नु र पर्याप्त उपचार सुविधा नहुनु यस रोगको व्यवस्थापनमा चुनौती बनेको छ। ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्ने व्यक्तिहरू स्वास्थ्य सेवासम्म सहज पहुँच नभएका कारण क्यान्सर प्रगतिशील अवस्थामा मात्र पत्ता लाग्ने गरेको छ।
नेपालमा अधिकांश क्यान्सर बिरामीहरूले उपचार सुरु गर्दा रोग पहिले नै तेस्रो वा चौथो चरणमा पुगिसकेको हुन्छ। यसले उपचार जटिल र महँगो मात्र होइन, प्रभावकारीताको सम्भावना पनि कम बनाउँछ।
नेपालमा कोलोरेक्टल क्यान्सरको उपचार
नेपालमा कोलोरेक्टल क्यान्सरको उपचारका लागि काठमाडौँ लगायतका प्रमुख शहरहरूमा सुविधा उपलब्ध छ। बिरामीको अवस्थाको आधारमा शल्यक्रिया, किमोथेरापी, रेडियोथेरापी र लक्षित चिकित्सा (targeted therapy) जस्ता विधिहरू प्रयोग गरिन्छ। तर, विशेषज्ञ चिकित्सकको अभाव, आर्थिक समस्या, र आधुनिक उपकरणहरूको सीमितताका कारण धेरै बिरामीहरूले समयमा गुणस्तरीय उपचार पाउन सकिरहेका छैनन्।
हालैका वर्षहरूमा, नेपालमा क्यान्सर उपचार केन्द्रहरूको संख्या बढ्दै गएको छ। BP कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल, भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल र अन्य निजी अस्पतालहरूले कोलोरेक्टल क्यान्सरको उपचारमा योगदान पुर्याउँदै आएका छन्।
चुनौती र सम्भावना:
नेपालमा कोलोरेक्टल क्यान्सर सम्बन्धी सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको प्रारम्भिक पहिचानको अभाव हो। नियमित परीक्षण (जस्तै, कोलोनोस्कोपी) धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ, तर जनचेतनाको कमीका कारण धेरैले यसलाई प्राथमिकता दिन्नन्। साथै, ग्रामीण क्षेत्रहरूमा उपचार सेवा विस्तार गर्नु र आर्थिक रूपमा पहुँचयोग्य बनाउनु आवश्यक छ।
तर, पछिल्ला वर्षहरूमा क्यान्सर सम्बन्धी जनचेतना कार्यक्रमहरू, सार्वजनिक र निजी क्षेत्रको सहकार्य, र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीले नेपालमा कोलोरेक्टल क्यान्सरको उपचार र रोकथाममा केही सकारात्मक प्रगति देखिएको छ।
निष्कर्ष:
कोलोरेक्टल क्यान्सर एक गम्भीर तर समयमै पहिचान र उपचार गरिएमा रोकथाम गर्न सकिने रोग हो। नेपालमा यस रोगको उपचार र जनचेतनाका लागि अझ धेरै काम गर्न आवश्यक छ। सरकारले स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्नुका साथै रोकथामका लागि जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। नियमित परीक्षण र स्वस्थ जीवनशैलीको अपनत्वले कोलोरेक्टल क्यान्सरको जोखिम कम गर्न सकिन्छ।
[हाल डा. पुर्बे ह्याम्स अस्पताल र मेडिकेयर अस्पतालमा कार्यरत छन् । ]
