✍️ डा. सतिश निरौला छोरोल्पा अस्पताल दोलखा , निमित्त निर्देशक जनरल प्र्याक्टिशनर र इमर्जेन्सी फिजिसियन डायबेटिज तथा इन्डोक्राइन एसोसिएसनको आजीवन सदस्य
हाइपरटेन्सन वा उच्च रक्तचाप एक यस्तो अवस्था हो जसमा रक्तनलीहरूमा रगतको चाप सामान्यभन्दा बढी हुन्छ। यो रोगलाई “मौन हत्यारा” भनिन्छ किनभने यसले कुनै लक्षण बिना नै मुटु, मस्तिष्क, मिर्गौला र आँखालाई हानि पुर्याउँछ। मे महिना विश्वभर “उच्च रक्तचाप जागरूकता महिना” (Hypertension Awareness Month) को रूपमा मनाइन्छ, जसले उच्च रक्तचापबारे जनचेतना फैलाउने लक्ष्य राख्छ। नेपालमा पनि यो रोगको बोझ र प्रभाव बढ्दै गएकाले जनचेतना अपरिहार्य छ।
उच्च रक्तचापको विश्व र नेपालमा प्रभाव
विश्वव्यापी प्रभाव
WHO का अनुसार, विश्वमा करिब १.१३ अर्ब मानिसहरू उच्च रक्तचापबाट प्रभावित छन्। यो संख्या सन् १९७५ मा ५९४ मिलियन थियो, जुन विशेष गरी निम्न र मध्यम आय भएका देशहरूमा बढेको छ। अफ्रिकी क्षेत्रमा २७% र अमेरिकी क्षेत्रमा १८% मानिसहरू उच्च रक्तचापबाट प्रभावित छन्।
नेपालमा स्थिति
सन् २०१६ को नेपाल डेमोग्राफिक एण्ड हेल्थ सर्वे (NDHS) अनुसार, नेपालमा १८ वर्षमाथिका २०% वयस्कहरू उच्च रक्तचापबाट प्रभावित छन्। पुरुषमा (३४.२५%) महिलाको तुलनामा (२५.९९%) यो बढी छ। शहरी क्षेत्रमा (२८.४%) ग्रामीण क्षेत्र (२४.४%) को तुलनामा प्रचलन उच्च छ। सन् २०२२ को NDHS अनुसार, ५०.४% उच्च रक्तचाप भएकाहरूलाई यो रोगको निदान भएको छैन।
आर्थिक र सामाजिक बोझ
आर्थिक प्रभाव
उच्च रक्तचाप र यसका जटिलताहरूले स्वास्थ्य खर्चको ठूलो हिस्सा ओगट्छ। दक्षिण एसियामा, उच्च रक्तचापका कारण १० वर्षमा ३०,६५७ मिलियन अमेरिकी डलर खर्च हुने अनुमान छ। नेपालमा, औषधि र उपचारको अभावले दीर्घकालीन खर्च बढ्छ।
सामाजिक प्रभाव
उच्च रक्तचापले परिवार र समुदायमा तनाव, काममा अक्षमता र सामाजिक असमानता निम्त्याउँछ। विशेष गरी निम्न आय भएका समूहमा, स्वास्थ्य सेवाको पहुँच कम हुँदा रोगको बोझ बढ्छ।
उच्च रक्तचापका जटिलताहरू
उच्च रक्तचापले निम्न जटिलताहरू निम्त्याउँछ:
- मुटु र रक्तनली: हृदयघात, मुटुको विफलता, रक्तनलीको क्षति (एन्युरिज्म)
- मस्तिष्क: मस्तिष्कघात (स्ट्रोक), संज्ञानात्मक ह्रास, डिमेन्सिया
- मिर्गौला: मिर्गौलाको रोग, मिर्गौला विफलता
- आँखा: रेटिनोप्याथी, दृष्टि गुम्ने
- अन्य: फोक्सोको उच्च रक्तचाप, यौन असक्षमता
जनचेतनाको महत्त्व
उच्च रक्तचापको समयमै पहिचान र नियन्त्रणले जटिलताहरू कम गर्न सकिन्छ। मे महिनामा विश्वभर आयोजित “हाइपरटेन्सन जागरूकता महिना” ले निम्न कुरामा जोड दिन्छ:
- नियमित रक्तचाप जाँच
- स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने
- सामुदायिक स्वास्थ्य शिविर र शिक्षामूलक कार्यक्रम
नेपालमा, जहाँ ५०% भन्दा बढी उच्च रक्तचाप भएकाहरूलाई रोगबारे थाहा छैन, जनचेतनाले स्वास्थ्य प्रणालीको बोझ कम गर्न र मृत्युदर घटाउन मद्दत गर्छ।
JNC 7 अनुसार उच्च रक्तचापको वर्गीकरण
JNC 7 ले रक्तचापलाई निम्न श्रेणीमा वर्गीकरण गर्छ:
- सामान्य: सिस्टोलिक <१२० mmHg र डायस्टोलिक <८० mmHg
- प्री-हाइपरटेन्सन: सिस्टोलिक १२०-१३९ mmHg वा डायस्टोलिक ८०-८९ mmHg
- स्टेज १ हाइपरटेन्सन: सिस्टोलिक १४०-१५९ mmHg वा डायस्टोलिक ९०-९९ mmHg
- स्टेज २ हाइपरटेन्सन: सिस्टोलिक ≥१६० mmHg वा डायस्टोलिक ≥१०० mmHg
यदि सिस्टोलिक र डायस्टोलिक फरक श्रेणीमा पर्छन् भने, उच्च श्रेणी लागू हुन्छ।
उच्च रक्तचापका प्रकारहरू
प्राथमिक (एस्सेन्सियल) हाइपरटेन्सन
- ९०-९५% केसहरूमा देखिन्छ
- कुनै निश्चित कारण हुँदैन, तर वंशाणुगत, जीवनशैली र वातावरणीय कारकहरूले प्रभाव पार्छ
द्वितीयक (सेकेन्डरी) हाइपरटेन्सन
- ५-१०% केसहरूमा हुन्छ
- अन्य रोग वा अवस्थाहरूले निम्त्याउँछ, जस्तै:
- मिर्गौलाको रोग
- एड्रिनल ग्रन्थीको समस्या (फियोक्रोमोसाइटोमा, प्राइमरी एल्डोस्टेरोनिज्म)
- थाइरोइड रोग
- गर्भनिरोधक चक्की वा स्टेरोइड औषधिको प्रयोग
उच्च रक्तचापको सरल प्याथोफिजियोलोजी
उच्च रक्तचाप समयसँगै निम्न प्रक्रियाबाट विकास हुन्छ:
- रक्तनलीको प्रतिरोध: रक्तनलीहरू साँघुरो हुँदा वा कडा हुँदा रगतको प्रवाहमा अवरोध हुन्छ, जसले चाप बढाउँछ
- मुटुको कार्य: मुटुले बढी बलले रगत पम्प गर्नुपर्दा रक्तचाप बढ्छ
- रेनिन-एन्जियोटेन्सिन प्रणाली: मिर्गौलाले रेनिन हर्मोन उत्पादन गर्छ, जसले रक्तनलीलाई साँघुरो बनाउँछ र चाप बढाउँछ
- नुन संवेदनशीलता: धेरै नुन खाँदा शरीरमा पानी जम्मा हुन्छ, जसले रक्तचाप बढाउँछ
- वंशाणुगत र वातावरणीय प्रभाव: जीन र जीवनशैली (जस्तै तनाव, मोटोपना) ले रक्तनली र मुटुको कार्यमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउँछ
यसरी, यी कारकहरूले रक्तनली र मुटुमा निरन्तर दबाब बढाउँछ, जसले उच्च रक्तचापको अवस्था सिर्जना गर्छ।
जोखिम कारकहरू
परिवर्तन गर्न सकिने कारकहरू
- अस्वस्थ खानपान: धेरै नुन, चिल्लो र जंक फूड
- शारीरिक निष्क्रियता: व्यायामको कमी
- धूमपान र रक्सी: रक्तनलीलाई हानि पुर्याउँछ
- मोटोपना: उच्च BMI भएकाहरूमा जोखिम बढी
- तनाव: मानसिक तनावले रक्तचाप बढाउँछ
परिवर्तन गर्न नसकिने कारकहरू
- उमेर: ४० वर्षमाथि जोखिम बढ्छ
- वंशाणुगत: परिवारमा उच्च रक्तचापको इतिहास
- लिंग: पुरुषमा प्रायः बढी, तर रजोनिवृत्तिपछि महिलामा पनि जोखिम बढ्छ
- अन्य रोग: मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रोल, मिर्गौलाको रोग
जंक फूडको हानि
जंक फूड (जस्तै: फास्ट फूड, चिप्स, कोल्ड ड्रिंक्स) मा धेरै नुन, चिनी र अस्वस्थ चिल्लो हुन्छ। यिनले:
- नुनको मात्रा बढाएर रक्तचाप बढाउँछ
- मोटोपना र इन्सुलिन प्रतिरोध निम्त्याउँछ
- रक्तनलीमा बोसो जम्मा गरेर साँघुरो बनाउँछ
- मुटुको कार्यमा बाधा पुर्याउँछ
धूमपान र रक्सीले उच्च रक्तचापलाई कसरी बढाउँछ?
धूमपान
- निकोटिनले रक्तनलीलाई साँघुरो बनाउँछ र रक्तचाप तुरुन्तै बढाउँछ
- रक्तनलीको भित्री तहलाई हानि पुर्याएर दीर्घकालीन उच्च रक्तचाप निम्त्याउँछ
- कार्बन मोनोक्साइडले अक्सिजनको आपूर्ति कम गर्छ, जसले मुटुमा दबाब बढाउँछ
रक्सी
- धेरै रक्सीले रेनिन-एन्जियोटेन्सिन प्रणालीलाई सक्रिय बनाउँछ, जसले रक्तनली साँघुरो बनाउँछ
- लिभरलाई हानि पुर्याएर रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने हर्मोनमा असर गर्छ
- मोटोपना र तनाव बढाएर उच्च रक्तचापलाई थप जटिल बनाउँछ
आवश्यक जाँचहरू
उच्च रक्तचापको निदान र व्यवस्थापनका लागि निम्न जाँचहरू गरिन्छ:
- रक्तचाप मापन: नियमित रूपमा दुवै हातमा मापन
- रक्त परीक्षण: रगतमा सुगर, कोलेस्ट्रोल, मिर्गौलाको कार्य (क्रिएटिनिन, युरिया), इलेक्ट्रोलाइट्स
- पिसाब परीक्षण: मिर्गौलाको क्षति जाँच्न प्रोटिन वा रगतको उपस्थिति
- ECG: मुटुको विद्युतीय गतिविधि जाँच
- इकोकार्डियोग्राम: मुटुको संरचना र कार्य जाँच
- आँखाको जाँच: रेटिनोप्याथी जाँच्न फन्डस परीक्षण
- मिर्गौलाको अल्ट्रासाउन्ड: द्वितीयक कारणहरू पत्ता लगाउन
उच्च रक्तचापको समग्र व्यवस्थापन
उच्च रक्तचापको व्यवस्थापनमा औषधि, जीवनशैली र मनोसामाजिक पक्षहरू समावेश हुन्छ:
जीवनशैली परिवर्तन (WHO र JNC 7 सिफारिस)
खानपान
- दैनिक नुन ५ ग्रामभन्दा कम
- हरियो सागसब्जी, फलफूल, साबुत अन्न र पोटासियमयुक्त खाना (केरा, सुन्तला)
- चिल्लो र जंक फूड कम गर्नुहोस्
व्यायाम
- हप्तामा १५० मिनेट मध्यम व्यायाम (हिँड्ने, योग)
तौल नियन्त्रण
- BMI १८.५-२३ को बीचमा राख्नुहोस्
धूमपान र रक्सी छोड्नुहोस्
- धूमपानले रक्तनलीलाई हानि गर्छ र रक्सीले रक्तचाप बढाउँछ
निद्रा
- राति ७-८ घण्टा सुत्नुहोस्
मनोसामाजिक र आध्यात्मिक व्यवस्थापन
तनाव नियन्त्रण
- ध्यान, योग, गहिरो सास अभ्यास र प्राणायामले तनाव कम गर्छ
सामाजिक समर्थन
- परिवार र समुदायसँग जोडिनुहोस्
- सामुदायिक स्वास्थ्य शिविरमा सहभागी हुनुहोस्
आध्यात्मिकता
- प्रार्थना, ध्यान वा धार्मिक गतिविधिले मानसिक शान्ति दिन्छ, जसले रक्तचाप नियन्त्रणमा सहयोग गर्छ
सुगर (ग्लाइसेमिक) नियन्त्रण
- मधुमेह भएकाहरूमा रगतको सुगर नियन्त्रण गर्नु जरूरी छ किनभने यो उच्च रक्तचापलाई जटिल बनाउँछ
- कम कार्बोहाइड्रेट खाना, नियमित सुगर जाँच र डाक्टरको सल्लाहमा औषधि प्रयोग गर्नुहोस्
- HbA1c लाई ७% भन्दा कम राख्ने लक्ष्य राख्नुहोस्
डिस्लिपिडेमिया (उच्च कोलेस्ट्रोल) को उपचार
- उच्च कोलेस्ट्रोलले रक्तनलीमा बोसो जम्मा गर्छ, जसले रक्तचाप र हृदय रोगको जोखिम बढाउँछ
- स्ट्याटिन जस्ता औषधि, कम चिल्लो खाना र व्यायामले कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण गर्न सकिन्छ
- LDL कोलेस्ट्रोल <१०० mg/dL र HDL >४० mg/dL राख्ने लक्ष्य राख्नुहोस्
औषधि उपचार
- डाक्टरले सिफारिस गरेका औषधिहरू: थियाजाइड डाइयुरेटिक्स, ACE इन्हिबिटर्स, क्याल्सियम च्यानल ब्लकर्स, बिटा-ब्लकर्स
- औषधि नियमित खानुहोस् र डाक्टरको सल्लाहबिना बन्द नगर्नुहोस्
- WHO ले प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा सस्तो र प्रभावकारी औषधि उपलब्ध गराउन जोड दिएको छ
सामुदायिक र नीतिगत पहल
- स्वास्थ्य शिविर आयोजना गर्नुहोस्
- नुन कम गर्ने, तंबाकू र रक्सी नियन्त्रण गर्ने नीति लागू गर्नुहोस्
- नेपालमा WHO को “Global Hearts” पहलअन्तर्गत HEARTS प्याकेज लागू गरिएको छ, जसले प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा उच्च रक्तचापको स्क्रिनिङ र उपचारलाई बलियो बनाउँछ
निष्कर्ष
नेपालमा उच्च रक्तचाप एक प्रमुख सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्या हो। शहरीकरण, अस्वस्थ खानपान, तनाव र स्वास्थ्य सेवाको सीमित पहुँचले यो रोग बढ्दै छ। नुनको बढी प्रयोग र नियमित जाँचको कमीले जोखिम थपिएको छ।
उच्च रक्तचाप एक नियन्त्रणयोग्य रोग हो, तर यसका लागि नियमित जाँच, स्वस्थ जीवनशैली र सामुदायिक सहभागिता जरूरी छ। मे महिनाको “हाइपरटेन्सन जागरूकता महिना” ले हामीलाई यो रोगविरुद्ध एकजुट हुन प्रेरित गर्छ।
आफ्नो र परिवारको रक्तचाप जाँच गर्नुहोस्, स्वस्थ बानी अपनाउनुहोस् र डाक्टरको सल्लाह लिनुहोस्। आउनुहोस्, उच्च रक्तचापविरुद्ध लडौं!
