✍️ डा. समीम अख्तर
रहस्यले गरिएको मानव जीवन जन्मदेखि मृत्युसम्म अनेक आयामहरुबाट प्रभावित हुन्छ। जीवनको निरन्तरताका लागी मस्तिष्क, मुटु कलेजो मृगौला, आन्द्रा फोक्सो हाला र सबै अङ्गहरुले नथाकी आफ्नो कार्य गरिराख्न पर्छ।
मानिसहरु आफ्नो जीवन कति लामो बाच्छन यसको तथ्याङ्क विभिन्न देशमा थोरै फरक फरक छ। के-कस्ता विशेषता, खानपान र कार्यले हाम्रो जीवनलाई दीर्घ बनाउँछ, यो अन्वेशण र उत्सुकताको विषय हो। मानवहरूको प्राथ वृद्धा अवस्था पछि ज्यानवरण भएको सुनिन्छ र देखिन्छ । यसको प्रमुख कारण शरीरको अङ्गमा रोग लाग्नु, अङ्गमा खराबी आउनु, तथा अङ्गले काम नगर्नु हो।
मानव जनसंख्याको ठुलो समुह, कुपोषण, दुर्घटना, किटाणुको सक्मणले गर्दा ज्यानवरण हुने गर्छन् । त्यस बाहेकका ठुलो समुह, शरीरभित्रको अङ्गमा खराबी आसर ज्यानको मुखमा पुग्छन् । यसमा सभामा घुम्रपान र मदिरा सेवनको ठुलो भिड छ। यी सबैबाट बच्दै, सबै स्वास्थ्यका नियम पालना गर्दै, समय समयमा चिकित्सकलाई चेक अप गराउँदै आएका र आफ्नो खाना नाप तौल गरेर खाने व्यक्तिहरु, अन्त्यमा आएर अप्रत्यासित अकल्पनीय तरिकाले क्यान्सर रोग पुष्टि भएका छन् । कहिले ज्वरो नआएका र कहिल्यै सिटामोल नखाने व्यक्तिहरुलाई क्यान्सर देखा पर्ने गरेको छ।
पहिलेको जमानामा क्यान्सर रोग र मुटुको रोग वृद्धावस्थामा ६०-७० वर्षको मान्छेलाई हुने गर्दथ्यो। अहिलेको जमानामा क्यान्सर २५-३० बर्षमै धेरैजसो लाग्ने गरेको छ। यसको कारण जान्न जरूरी देखिन्छ।
अन्य जीवजन्तु र प्रजातिहरुमा आयु फरक फरक हुने गरेको पाईन्छ । खरायो १० वर्ष बाच्छ, बाघ२५ वर्ष बाच्छ गैंडा ४० बाच्छ, मुसा ४ वर्ष बाच्छ र हरिण २५ वर्ष बाच्छ, ।
मानव जाति र आफ्नो बच्चालाई दुध ख्वाउने हरुमा आयु विशेष गरी तीनवटा आयामले निर्धारण यो कुरा (तथ्य) वैज्ञानिक अनुसन्धानबाट पुष्टि भएको ?
– मस्तिष्कको तौल
– शरीरको तौल
– शरीरको उर्जा उत्सर्जन र उर्जा खपत
मस्तिष्कके तौल राम्रो भएमा यसको सकारात्मक प्रभाव जीवनको गुणस्तर र लामो आयुसङ्ग जोडिएको छ। शरीरको उली उत्सर्जन र उर्जा खपत जति धेरै हुन्छ त्यति नै आयु र जीवन गुणस्तर कम हुन्छ । मस्तिष्कको तौल र शरीरको तौलको अनुपात वृति शागे हुन्छ, आयु त्यति नै राम्रो अनुमा बढ्छ । केवल शरीरखो तौल बढाउनेने अथ लम्बिदैन । शरीरको तौल र शरीरको उर्जा उत्सर्जन र उर्जा खपत दुवै अत्याधिक भएमा यसले आयुमा नकारात्मक असर पार्दछ र औसात आयु कम हुने गर्छ।
यी माथिका सबै आयाम मानव तथा जीव जन्तुका वंशानुगत इकाई (डि.एन.ए) के सरंचनामा निर्भर छ। मानव जातिमा पुरुषहरुको औसात आयु महिलाहरूको औसत आयु भन्दा कम भएको अनुसंधानहरुमा देखा परेको छ। मानव जातिमा फरक फरक गुण अएका, फरक फरक समुदाय बीच विवाह भएर जन्मिएको बच्चाहरुको जैविक गुणस्तर राम्रो भएको र आयु दिर्घ हुने पाइएको छ।
यसको विपरीत, एउटै समुदायमा विहेवारी गर्ने, नजिक का नाता गोतामा विवाह गर्नेबाट जन्मिएका बच्चाहरु वंशाणुगत पंक्तिमा निर्बल, विभिन्न वंशाणुगत रोगबाट ग्रसित र कम वर्ष बाच्ने पाइएको छ। यी वंशाणुगत इकाईमा हुने गरेका असामान्य फेर बदलले मुटुको रोग, चिनीको रोग (डाइबेटीज) र क्यान्सर र अपाङ्गता निम्त्याउने गरेको छ।
हाम्रो मानव जीवनमा आयको निर्धारण गर्ने धेरै कारण हरु छन् । जस्तै :-
१. हाम्रो शरीरको मांसपेशी र कोशिकाहरु सुक्ष्मरूपमा क्षति भई राखेका हुन्छन् । यो सङ्गसङ्गै नया मांसपेशी र कोशिकाहरुले प्रतिस्थापन गर्दै जान्छन । वृद्धावस्थामा क्षति धेरै हुन्छ,र प्रतिस्थापन कम हुन्छ । यसले जीवनलाई नकारात्मक असर गर्छ।
२. वशाणुगत इकाईमा सरंचनात्मक दोष उत्पन्न र इकाईको लम्बाई छोटो हुन्।
३. रोग प्रतिरोधक क्षमता बुढो हुनु र निस्क्रिय हुनु ।
४. शरीरमा होर्मोनको संतुलन बिग्रिनु।
५. वातावरणमा भएका विषालु तत्त्व, विकीरण, उत्याधिक तापमानको कारण शरीर भित्र क्षति हुनु।
६. महत्त्वपुर्ण अङ्गहरूमा भौतिक क्षति जुन नया कोशिका र मासपेशीद्वारा प्रतिस्थापन हुन सक्दैनन् ।
७. आहारा खानेकुरा, पौष्टिक तत्त्व ।
८. व्यायाम र शरीरमा लागेका रोगहरु
हामीले जीवनलाई सुरक्षित, सबल र दीर्घ आयुकोलागि अपनाउनु पर्ने सामान्य कार्यहरू के हुन् :
१. खानामा तरकारी फलफुल मेवा सम्मिलित गर्नुहोस। फैक्ट्रीमा प्रशोधित खाना नखानुस् अथवा कम खानुहोस् ।
२. व्यायायम हल्का गरीराख्नुस । जस्तै: पैदल यात्रा, एक्सरसाईज, पौडी र ब्याडमिन्टन।
३. समयमा सुत्ने र ब्युझिने गर्नुहोस् । निद्रा पर्याप्त मात्रामा पुग्यो भने मात्र शरीरको सबै प्रणालीले काम गर्ने छ।
४. चुरोट नपीउनुहोस, रक्सी नपीउनुहोस।
५. लागि सकेको रोगको उपचार गनुहोर्स । उपचार सम्भव छैन भने रोगको नियन्त्रण गनुहोर्स।
६. आफ्ना सम्बन्धहरुलाई सुधार गर्नुहोस । एक्लोपन र मानसिक तनाव नलिनुहोस्।
७. पानी दैनिक प्रशस्त मात्रामा पीउनु होस् ।
८. सकारात्मक सोच राख्नुहोस।
९. सरसफाई गरीबस्नुहोस, हात धुनुहोस, नुहाँउनुहोस, दाँत
ब्रश गर्नुहोस।
१०. किटाणुको सक्रमणबाट बच्नुहोस् ।
११. दुर्घटनाबाट बच्नुहोस् ।
[लेखक : क्यान्सर रोग विशेषज्ञ डा. अख्तर हाल नोबेल मेडिकल कलेज बिराटनगरमा कार्यरत हुनुहुन्छ ।]
