✍️ ई. अमृत प्रसाद भण्डारी उपाध्याय
बिरामीहरू अस्पतालमा जाँदा उनीहरू राम्रो उपचार पाऊँ भन्ने उद्देश्यले पुग्दछन्। अस्पतालमा दक्ष डाक्टर, नर्स र पारामेडिकल कर्मचारीहरू उपलब्ध हुँदाहुँदै पनि, यदि त्यहाँ प्रयोग हुने तथा जाँचगर्ने उपकरणहरूले राम्रोसँग काम नगर्ने स्थिति आयो भने उपचार नपाउने अवस्था सिर्जना समेत हुन सक्छ।
यस्ता अवस्थामा उपचार प्रक्रियामा प्रयोग हुने विविध प्रकारका मेडिकल उपकरणहरूको नियमित चेकजाँच, मर्मत र व्यवस्थापनका लागि बायोमेडिकल इन्जिनियर तथा बायोमेडिकल टेक्निसियनहरूको आवश्यकता महत्त्वपूर्ण रूपमा महसुस गरिन्छ। अस्पतालमा प्रयोग हुने विभिन्न साधारणदेखि जटिल प्रकृतिका मेडिकल उपकरणहरूको बारेमा गहिरो जानकारी राख्ने बायोमेडिकल इन्जिनियर तथा बायोमेडिकल इन्जिनियरिङ विभागको प्रत्येक सरकारी तथा निजि संस्थामा ठूलो महत्त्व रहन्छ। जसले गर्दा स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई आफ्नो सेवा मुलक कार्यमा सहजता प्राप्त हुन्छ।
अस्पतालमा प्रयोग हुने मेडिकल उपकरणहरू प्रायः महँगा र जटिल प्रकृतिका हुन्छन् । साना समस्याहरूले गर्दा यस्ता मेडिकल उपकरणहरूले काम नगर्ने स्थिति आउन सक्छ। लाखौं रुपैयाँको लागतमा प्राप्त ती मेडिकल उपकरणहरूको अस्पतालमा नियमित चेकजाँच तथा मर्मत सम्भारको आवश्यक रहेको हुन्छ। कतिपय अवस्थामा मेडिकल उपकरणहरूको क्षमता भन्दा बढी प्रयोग हुने, कहिलेकाहीँ मात्र प्रयोग हुने वा न्यून प्रयोग हुने मेडिकल उपकरणहरूलाई पनि सदैव सञ्चालन योग्य अवस्थामा राख्नुपर्ने हुन्छ। त्यस्ता कार्यहरुलाई सहजतापूर्ण ढंगले राख्नका निम्ति बायोमेडिकल इन्जिनियरको मुख्य भूमिका रहन्छ I
उपकरण खरिदमा मूख्य भूमिका:
मेडिकल उपकरणहरू खरिद गर्दा, कस्ता किसिमका मेडिकल उपकरणहरु किन्ने, मेडिकल उपकरण खरिद गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त प्रमाणपत्र (IEC, ISO, CE-MDR, USFDA) जस्ता गुणस्तर प्रमाणपत्रहरु उपकरणको प्रवृति तथा स्वास्थ्य संस्थाको आवश्कता बमोजिमको सुनिचता गरी हेर्ने, खरिद गर्ने लगिएका मेडिकल उपकरणहरुबाट कस्ता किसिमका सेवाहरु प्राप्त गर्न सकिन्छ र स्वास्थ्य संस्थामा त्यसको आवश्कताको बारेमा सुनिश्चता गर्ने, दीर्घकालीन अवस्थामा मेडिकल उपकरण कतिको टिकाउ हुन सक्छ वा सक्दैन, सञ्चालनमा सजिलो हुने वा नहुने, मेडिकल उपकरणबाट प्राप्त रिपोर्ट छिटो छरितो दिन मिल्ने वा नमिल्ने, विरामीहरूलाई उपकरणको नजिकबाटै प्रत्यक्ष रुपमा परीक्षण गर्न मिल्ने वा नमिल्ने, आकस्मिक अवस्थामा प्रयोग हुने मेडिकल उपकरणहरुमा ब्याट्री ब्याकअपको व्यवस्था भएको वा नभएको सुनश्चित गर्ने, उपकरण बाट करेन्ट लिक भएर विरामीलाई खतरा हुने सम्भावना रहने वा नरहने र उपकरण बाट गलत रिपोर्ट आउने सम्भावना के कस्तो हुन्छ जस्ता विभिन्न पक्षहरू विचार गर्नुपर्छ। साथै, मेडिकल उपकरणहरु बिग्रिएमा सप्लायर्सले स्पेयर पार्ट्स र सेवा उपलब्ध गराउन सक्छन् वा सक्दैनन्, रिपोर्टहरू अन्य वार्डहरूमा पठाउन मिल्छ वा मिल्दैन र उपकरणमा नेटवर्किङ सुविधा छ वा छैन भन्ने जस्ता कुराहरूको व्यवस्थापन तथा मूल्याङ्कनमा बायोमेडिकल इन्जिनियरको ठूलो भूमिका हुन्छ।
उपकरणको व्यवस्थापनमा मुख्य भूमिका:
कतिपय अवस्थामा, मेडिकल उपकरण पुरानो भएर वा बिग्रिएर थन्किएको अवस्थामा त्यसको व्यवस्थापन गर्ने तथा पुराना संचालनमा रहेका मेडिकल उपकरणहरूबाट निस्किने ध्वनिले पनि आवाज प्रदूषण गरी विरामीहरूलाई असहज बनाउन सक्छ। त्यस्ता कारणहरु एकै ठाउँमा धेरै मेडिकल उपकरणहरु राखेर संचालन गर्दा वा एक उपकरणले अर्कोलाई असर गरेर नतिजा फरक पार्न सक्छ। त्यो अवस्था न्यूनीकरण गर्नका निम्ती उपकरणहरूलाई ‘Standard Operation Procedure’ अनुसार चलाउनुपर्ने हुन्छ, त्यसका लागि उपकरणहरू खरिद गर्दा नै यी सम्पूर्ण कुराहरू बारेमा विचार गर्नु आवश्यक हुन्छ। यी सबैको सुपरिवेक्षण र व्यवस्थापन बायोमेडिकल इन्जिनियरहरूबाट मात्र सम्भव हुन्छ।
प्रशिक्षणमा मुख्य भूमिका:
बायोमेडिकल इन्जिनियरहरूले मेडिकल उपकरणहरूको प्राविधिक पक्षहरू मात्र सम्हाल्दैनन्, मेडिकल उपकरणहरूलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्नका निम्ती स्वास्थ्य सेवा प्रदायकहरू जस्तै: डाक्टर, नर्स तथा स्वास्थ्य संस्थाका अन्य सेवा प्रदायक हरुलाई प्रशिक्षण दिन पनि मुख्य भूमिका खेल्छन्। उनीहरूलाई टेक्नोलोजीको कुशलतापूर्वक र सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्न सशक्त बनाउँदछन् । त्यस्ता प्रशिक्षण सत्रहरूले अधिक कुशल र विश्वस्त स्वास्थ्य सेवा कार्यबलमा योगदान पुर्याउँछ, जुन सफल स्वास्थ्य परिणामहरू सुनिश्चित गर्नका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ I
अनुसन्धान र विकासमा मुख्य भूमिका:
नेपालको जनसंख्याको विशिष्ट आवश्यकता अनुरूप नवीन चिकित्सा समाधानहरू, विभिन्न स्वास्थ्य सेवा सुधार गर्नका निम्ती महत्वपूर्ण छन। बायोमेडिकल इन्जिनियरहरू प्राय: मेडिकल पेशेवरहरू, अन्वेषकहरू र शिक्षाविद्हरूसँग स्वदेशी तथा बिदेशी स्वास्थ्य सेवा प्रविधिको विकास गर्न सहयोग गर्दछन् । यी समाधानहरू कम लागतको चिकित्सा उपकरणहरू उत्पादन देखि टेलिमेडिसिन प्लेटफर्महरू सम्मका हुन सक्छन् जसले विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्र र कम सेवा भएका क्षेत्रहरूमा टाढाको परामर्श सक्षम गर्दछ।
टेलिमेडिसिन र रिमोट समर्थन:
नेपालको बिषयमा दुर्गम क्षेत्रहरूमा गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवामा पहुँच एक चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ, तर बायोमेडिकल इन्जिनियरहरूलको पहल र सहतामा टेलिमेडिसिन पहललाई सहजरुपमा अघी बनाउन सकिन्छ। दुर्गम क्षेत्रमा परामर्श सहज पार्न र स्थानीय स्वास्थ्य सेवा प्रदायकहरूको लागि समर्थन तथा सहजता पार्न टेलिमेडिसिनको माध्यमबाट, चिकित्सा विज्ञहरूले टाढाबाट अनुगमन गर्न, चिकित्सक द्वारा सल्लाह प्रदान गर्न र महत्वपूर्ण परिस्थितिहरूमा वास्तविक-समय सहयोग प्रदान गर्न तथा भविष्यले पहिरन योग्य रिमोट निगरानी र एआई-सहायता निदान र भर्चुअल शिक्षाको परिकल्पना गर्दछ तथा दुर्गम क्षेत्रहरूमा स्वास्थ्य परिणामहरूमा उल्लेखनीय सुधार गर्न सक्दछन् I बायोमेडिकल इन्जिनियरहरूको भूमिका डेटा प्रसारण सुरक्षित गर्न र स्वास्थ्य सेवाकर्मीहरूलाई प्रशिक्षण दिन विस्तार गर्न मात्र नभई भौगोलिक अवरोधहरू पार गर्ने र व्यापक बिरामीहरुको हेरचाह प्रदान गर्ने र स्वास्थ्य सेवा असमानताहरू कम गर्ने भूमिका खेल्दछ। यी स्तरवृद्धिहरूले स्वास्थ्य सेवाका खाडलहरू पूरा गर्न सक्छन्, नेपालको बिषयमा हेर्दा विभिन्न स्वास्थ्य लाभ लिन सक्ने उदाहरणका लागि एक गर्भवती आमाहरूलाई हुन सक्छन् ।
निष्कर्ष:
बायोमेडिकल इन्जिनियरहरूले नेपालको केन्द्रीय सरकार तथा निजि स्वास्थ्य संस्थामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछन्। मेडिकल उपकरणहरू खरिदमा मूख्य भूमिका, उपकरणहरुको व्यवस्थापन गर्न, नयाँ टेक्नोलोजीको परिचय दिन, बिरामीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न, उपकरण संचालन तथा व्यवस्थापन सम्बन्धि प्रशिक्षण र समर्थन प्रदान गर्न बायोमेडिकल इन्जिनियरको विशेषज्ञताले महत्वपूर्ण प्रभाव पार्दछ। स्वास्थ्य सेवा पेशेवरहरूसँग सहकार्य गरेर र अनुसन्धान र विकासमा सक्रिय रूपमा भाग लिएर बायोमेडिकल इन्जिनियरहरूले नेपालको जनसंख्याको आवश्यकता अनुरूप स्वास्थ्य सेवा प्रविधिको प्रगतिमा महत्वपुर्ण योगदान पुर्याउँदछन् I
“जहाँ मानव विज्ञानले प्रविधिलाई भेट्छ”
[लेखक हाल: परोपकार प्रसुती तथा स्त्रीरोग अस्पताल बायोमेडिकल इन्जिनियर हुनुहुन्छ।]
