✍️ डा. विवेक कुमार पुर्वे
परिचय
अचलेसिया कार्डिया (Achalasia Cardia) एक दुर्लभ रोग हो, जसले गर्दा खानेकुरा र तरल पदार्थको स्तन नली (esophagus) बाट पेटमा जान असमर्थ हुन्छ। यो रोगमा, स्तन नलीको तल्लो भाग (Lower Esophageal Sphincter – LES) खुकुलो हुन सक्दैन, जसले गर्दा खाना पेटमा प्रवेश गर्न गाह्रो हुन्छ।
यो समस्या विशेषतः स्नायुप्रणालीको असामान्यताका कारणले हुन्छ, जसले गर्दा LES को मांसपेशीहरूले स्वाभाविक रूपमा काम गर्न सक्दैनन्।
अचलेसिया कार्डियाको प्रमुख लक्षणहरू
* खाना निल्न कठिनाई (dysphagia), खाना उल्टिने (regurgitation), छातीमा दुखाइ (chest pain), र तौलमा कमी हुनु (weight loss) समावेश छन्। रोगको निदान र उपचार समयमै नगरेमा गम्भीर समस्या उत्पन्न हुन सक्छ, जस्तै स्तन नलीको स्थायी विकार वा क्यान्सर।
अचलेसिया कार्डियाको उपचारका विकल्पहरू
अचलेसिया कार्डियाको उपचारका विभिन्न विधिहरू छन्, जसले समस्या समाधान गर्न या त LES लाई खुकुलो पार्छन् वा स्तन नलीको कामलाई सहज बनाउँछन्। यसमा निम्न विकल्पहरू समावेश छन्:
* औषधि उपचार: विशेष रूपमा LES लाई खुकुलो पार्ने औषधि (जस्तै, Nitrates र Calcium Channel Blockers) प्रयोग गरिन्छ। तर, यो दीर्घकालीन समाधान नभई अल्पकालीन राहतका लागि मात्र उपयोगी हुन्छ।
* Pneumatic dilation: यो प्रक्रियामा, एक बलुन LES क्षेत्रमा फुलाइन्छ, जसले मांसपेशीलाई खुकुलो बनाउँछ।
* शल्यक्रिया (Heller’s Myotomy): यो परम्परागत सर्जिकल विधि हो, जसले LES को मांसपेशीलाई काटेर खुकुलो बनाउँछ।
*POEM प्रक्रिया: हालको आधुनिक र प्रभावकारी विधि हो, जसलाई तल विस्तारमा चर्चा गरिनेछ।
POEM (Per-Oral Endoscopic Myotomy) प्रक्रिया
POEM (Per-Oral Endoscopic Myotomy) अचलेसिया कार्डियाको उपचारमा प्रयोग हुने अत्याधुनिक र प्रभावकारी विधि हो। यसमा, बिना छालामा काटचोट (minimally invasive) गरिने एक प्रक्रियामार्फत LES लाई खुकुलो पारिन्छ।
प्रक्रियाको चरणहरू:
1. एन्डोस्कोपिक पहुँच: बिरामीलाई एनेस्थेसिया दिएर मुखबाट स्तन नलीमा एन्डोस्कोप प्रवेश गरिन्छ।
2. मांसपेशी काटिने प्रक्रिया: स्तन नलीको भित्री तह (mucosa) लाई काटेर एउटा सुरुङ तयार गरिन्छ।
3. LES को मांसपेशीलाई काट्ने: सुरुङमार्फत LES को मांसपेशीलाई सावधानीपूर्वक काटिन्छ, जसले गर्दा स्तन नलीबाट पेटमा खाना जान सहज हुन्छ।
4. छालाको मर्मत: काटिएको भित्री तहलाई सिउन प्रयोग गरेर बन्द गरिन्छ।
यो विधि खासगरी कम पीडादायक हुन्छ, र बिरामीलाई छिटो निको हुन मद्दत पुर्याउँछ।
POEM प्रक्रियाका फाइदाहरू:
1. कम समय लाग्ने (औसत १–२ घण्टा)
2. छिटो रिकभरी (बिरामीले १–२ दिनमै अस्पतालबाट घर फर्कन सक्छन्)
3. न्यून जटिलताहरू
4. दीर्घकालीन प्रभावकारिता
नेपालमा POEM प्रक्रियाको स्थिति
नेपालमा अचलेसिया कार्डिया जस्ता दुर्लभ रोगहरूको निदान र उपचारका लागि स्रोतसाधन सीमित भए पनि, हालका वर्षहरूमा आधुनिक उपचार प्रविधि ल्याउने प्रयास भइरहेको छ। POEM प्रक्रियाको विषयमा नेपालमा केहि अस्पतालहरूमा सुविधा उपलब्ध हुन थालेको छ।
चुनौतीहरू:
1. प्रशिक्षित जनशक्तिको अभाव: POEM प्रक्रिया अत्यन्तै प्राविधिक र विशेषज्ञतायुक्त छ, जसका लागि राम्रो प्रशिक्षण प्राप्त चिकित्सकहरू आवश्यक पर्छ। नेपालमा यस्ता विशेषज्ञहरू सीमित छन्।
2. आर्थिक कठिनाइ: यो प्रक्रिया महँगो छ, जसले गर्दा धेरैजसो बिरामीहरू विदेश जानुपर्ने बाध्यता रहन्छ।
3. जनचेतनाको कमी: अचलेसिया कार्डिया जस्तो रोग र यसको आधुनिक उपचार विधिहरूबारे धेरैले जानकारी पाउँदैनन्।
4. उपकरणको अभाव: POEM प्रक्रियामा प्रयोग हुने उन्नत उपकरणहरू सबै अस्पतालमा उपलब्ध छैनन्।
सकारात्मक प्रयासहरू:
नेपालमा चिकित्सा क्षेत्रले हालका वर्षहरूमा ठूलो प्रगति गरिरहेको छ। केहि संस्थाहरूले POEM प्रक्रियाको लागि आवश्यक उपकरण र प्रशिक्षणमा लगानी गरिरहेका छन्। विदेशी विशेषज्ञहरूको सहयोगमा तालिम दिने र नयाँ उपकरण भित्र्याउने प्रयास भइरहेको छ। साथै, स्थानीय चिकित्सकहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन र तालिममा पठाएर दक्षता अभिवृद्धि गराइँदैछ।
निष्कर्ष
अचलेसिया कार्डिया जस्तो दुर्लभ रोगको निदान र उपचार नेपालमा चुनौतीपूर्ण भए पनि, POEM प्रक्रियाजस्तो आधुनिक प्रविधिले यो चुनौतीलाई अवसरमा बदल्न सक्ने सम्भावना छ। नेपालमा यो प्रविधि अझै प्रारम्भिक अवस्थामा भए पनि, भविष्यमा यसले धेरै बिरामीहरूको जीवन सुधार गर्न मद्दत पुर्याउने छ। सरकार, अस्पताल, र चिकित्सा संघहरूको संयुक्त प्रयासले यस क्षेत्रमा थप प्रगति सम्भव छ। जनचेतना अभिवृद्धि, जनशक्ति विकास, र आधुनिक उपकरणको पहुँच बढाएर POEM प्रक्रियालाई नेपालमा व्यापक रूपमा उपलब्ध गराउन सकिन्छ।
