✍️ डा. अशोक पौडेल
वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ
हृदयसम्बन्धी रोग विश्वभरि मृत्युको नम्बर १ कारण हो र नेपालमा पनि नम्बर १ नै हो। हृदयसम्बन्धी रोगमा मुख्य रूपमा मुटुर रक्तनलीहरूलाई असर गर्ने अवस्थाहरू पर्छन्, जस्तै कोरोनरी रक्तनली रोग, स्ट्रोक, हृदय विफलता, र उच्च रक्तचाप। धूम्रपान, उच्च कोलेस्ट्रोल, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, अस्वस्थ आहार, शारीरिक निष्क्रियता जस्ता जोखिम कारकहरूले यसको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
मुटुआघात (हार्ट अट्याक) को समयमा गरिने समयमै उपचार कुनै देशको समग्र स्वास्थ्य प्रणालीको अवस्था देखाउने एक महत्वपूर्ण सूचक हो। उपलब्ध तथ्यांकका आधारमा नेपालमा प्रत्येक वर्ष करिब २०,००० देखि ३०,००० जनाको मृत्यु हृदयाघातका कारण हुने अनुमान गरिएको छ, जसले यसलाई देशको प्रमुख मृत्युकारणहरू मध्ये एक बनाएको छ। नेपालमा हृदयाघातबाट हुने मृत्युको ठूलो हिस्सा—करिब ५०% देखि ८०%—समयमै पहिचान, उपचार पहुँच, र आर्थिक सहयोग भएमा बचाउन सकिन्छ। हृदयाघातबाट हुने, रोक्न सकिने मृत्युहरूलाई कसरी रोक्न सकिन्छ?
नेपालमा हृदयाघातका कारण ज्यान गुमाउने अवस्थालाई कम गर्न केवल आधुनिक अस्पतालहरू पर्याप्त हुँदैनन्—यसका लागि समुदायदेखि लिएर विशेषज्ञ उपचारसम्म जोडिएको समन्वित स्वास्थ्य प्रणाली आवश्यक छ। नेपालले स्वास्थ्य क्षेत्रमा केही प्रगति गरेको भए पनि धेरै मानिसहरू समयमै उपचार नपाउँदा हृदयाघातबाट ज्यान गुमाइरहेका छन्। यस अवस्थालाई परिवर्तन गर्न जनचेतना, स्थानीय स्तरको स्वास्थ्य सेवा, आपतकालीन प्रणाली, पूर्वाधार र वित्तीय व्यवस्थालाई सुदृढ बनाउन आवश्यक छ।
सबैभन्दा पहिलो र महत्वपूर्ण पक्ष हो जनचेतना। धेरै मानिसहरू हृदयाघातका प्रारम्भिक लक्षणहरू—जस्तै छाती दुख्नु, सास फेर्न गाह्रो हुनु, पसिना आउनु, वाकवाकी लाग्नु वा हात तथा बङ्गारामा दुखाइ सर्नु—पहिचान गर्न सक्दैनन्। विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा यी लक्षणहरूलाई बेवास्ता गरिन्छ वा अन्य रोगसँग तुलना गरिन्छ।
यस रोगको लागि मिडियाको प्रमुख भुमिका मान्न सकिन्छ। जस्तैः रेडियो, टेलिभिजन, विद्यालय तथा सामुदायिक कार्यक्रममार्फत देशव्यापी जनचेतना अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक छ। मानिसहरूले हृदयाघात आपतकालीन अवस्था हो र तत्काल उपचारले ज्यान बचाउन सक्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ।
तर जनचेतना मात्र पर्याप्त हुँदैन। नेपालले स्थानीय तहमा तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीहरूको व्यवस्था गर्नुपर्छ। प्रत्येक गाउँपालिका र नगरपालिकामा रहेका स्वास्थ्य चौकीहरूमा आधारभूत हृदय आपतकालीन सेवा दिन सक्ने जनशक्ति हुनुपर्छ। यी स्वास्थ्यकर्मीहरूले प्रारम्भिक परीक्षण, प्राथमिक उपचार, आवश्यक औषधि प्रदान गर्ने र बिरामीलाई छिटो रेफर गर्ने क्षमता राख्नुपर्छ। यसका लागि विशेष तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
यससँगै प्रभावकारी आपतकालीन प्रतिक्रिया प्रणाली आवश्यक छ। नेपालमा हालसम्म एकीकृत आपतकालीन सम्पर्क प्रणाली राम्रोसँग विकास भएको छैन। सबैले सजिलै सम्झन सक्ने एक आपतकालीन नम्बर स्थापना गर्नुपर्छ, जसमार्फत तुरुन्त एम्बुलेन्स सेवा उपलब्ध होस्। एम्बुलेन्सहरूमा आधारभूत जीवनरक्षक उपकरण र तालिमप्राप्त कर्मचारी हुनुपर्छ। साथै, डिस्प्याच प्रणाली प्रभावकारी बनाई बिरामीलाई नजिकको उपयुक्त अस्पतालमा छिटो पुर्याउने व्यवस्था गर्नुपर्छ।
नेपालमा पूर्वाधार विकास पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। हृदयाघातको अवस्थामा समय नै जीवन हो। ढिलाइ भएमा मुटुको क्षति बढ्दै जान्छ। त्यसैले सडक सञ्जाल सुधार गर्दै बिरामीलाई छिटो क्याथ ल्याब (cath lab) भएको अस्पतालमा पुर्याउने व्यवस्था गर्नुपर्छ। हिमाली तथा दुर्गम क्षेत्रमा सडकमार्फत ढुवानी सम्भव नहुने अवस्थामा एयर एम्बुलेन्स सेवा—हेलिकप्टर वा साना विमानको व्यवस्था गर्नुपर्छ। यस्ता सेवाले दुर्गम क्षेत्रमा बस्ने मानिसहरूको ज्यान बचाउन ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ।
यससँगै देशभर क्याथ ल्याबको पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ। हाल यी सेवा मुख्यत: ठूला शहरहरूमा सीमित छन्। प्रत्येक प्रदेशमा कम्तीमा एक सक्षम क्याथ ल्याब स्थापना गर्नुपर्छ। त्यहाँ दक्ष हृदय रोग विशेषज्ञ, नर्स र प्राविधिकहरूको व्यवस्था हुनुपर्छ। दक्ष जनशक्ति उत्पादन र उनीहरूलाई देशभर वितरण गर्न प्रोत्साहनका कार्यक्रम आवश्यक छन्।
अन्ततः उपचारको लागत पनि ठूलो चुनौती हो। धेरै परिवारहरूले हृदयाघातको उपचार खर्च धान्न सक्दैनन्, जसले गर्दा उपचार ढिलो हुन्छ वा गरिँदैन। त्यसैले सरकारले आपतकालीन हृदय उपचारको सम्पूर्ण खर्च व्यहोर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ। राष्ट्रिय स्वास्थ्य बीमा वा सरकारी कोषमार्फत निःशुल्क वा सहुलियत उपचार सुनिश्चित गर्न सकेमा मानिसहरू तुरुन्त अस्पताल जान प्रोत्साहित हुनेछन्।
अन्त्यमा नेपालमा हृदयाघातबाट हुने मृत्यु दर घटाउन समग्र सुधार आवश्यक छ। जनचेतना वृद्धि, स्थानीय स्वास्थ्य सेवाको सुदृढीकरण, प्रभावकारी आपतकालीन प्रणाली, पूर्वाधार विकास, विशेषज्ञ सेवा विस्तार र सरकारी वित्तीय सहयोगमार्फत नेपालले यस्तो स्वास्थ्य प्रणाली विकास गर्न सक्छ जहाँ ढिलाइका कारण गर्दा कसैले ज्यान गुमाउनु पर्दैन।
[डा. पौडेल हाल अनमीव हेल्थ एण्ड वेलनेस लाजिम्पाटमा कार्यरत हुनुहुन्छ ।]
